De Orthodoxe Kerk vertegenwoordigt de op een na grootste religie in Polen. Volgens verschillende schattingen zijn er tussen 500.000 en 600.000 volgelingen van deze religie in Polen. De meeste van hen wonen op dit moment in het oosten van het land.
Eind maart 2020 zou ik naar Polen vliegen om met mijn ouders door deze regio te reizen. Door de uitbraak van de pandemie kon ik mijn plannen niet uitvoeren. Tot nu toe is het oosten van Polen het minst bekende gebied voor mij. Ongetwijfeld ga ik nog ooit mijn droom realiseren. Onlangs ontdekte ik dat er veel monumentale orthodoxe kerken in de regio staan waar ik nu woon. Vandaar deze nieuwe reeks over dit onderwerp op mijn blog.
De route ten noorden van Krynica
De Poolse orthodoxen hebben meer dan 300 kerken verspreid over het hele land tot hun beschikking. Vele van deze kerken zijn van onschatbare historische waarde. Sommige orthodoxe kerken dateren uit het begin van de 16e eeuw. Voor deze route hebben we vijf kerken uitgekozen, allemaal ten noorden van Krynica:
- Sint-Cosmas en Damianuskerk in Berest
- Sint-Cosmas en Damianuskerk in Piorunka
- Sint-Paraskevikerk in Czyrna
- Sint-Cosmas en Damianuskerk in Banica
- Aartsengel Michaëlkerk in Brunary
Wie heeft deze kerken gebouwd?
Het antwoord op deze vraag is: de etnische minderheid in Polen genaamd Lemken. De Lemken zijn een groep Karpatische bergbewoners en zijn een mix van Oekraïners, Slowaken, Polen, Walachen en Roethenen. Zij wonen in het noordelijke deel van de Karpaten, in het bijzonder de Lage Beskiden, de Beskid Sądecki en het Bieszczady-gebergte. Ze wonen zowel aan de Poolse als aan de Slowaakse kant. Ze hebben hun eigen cultuur en klederdracht, en een eigen taal – het Lemkisch.
De meeste Lemken behoorden tot de Grieks-katholieke Kerk (de Unie van Brest). Na de Tweede Wereldoorlog, en vooral na Operatie Wisła in 1947, werden de Lemken door de communistische autoriteiten gedwongen verplaatst naar andere delen van Polen. Veel van hun kerken werden overgedragen aan de Rooms-Katholieke Kerk. De traditionele bouwstijl van de kerken bleef echter bewaard.
Een bekende Lemko was Andy Warhol, wiens familie naar de VS emigreerde (begin 20e eeuw).
De bouw van de kerken
Kenmerkend voor deze kerken is een duidelijke driedeling:
- De toren – waar de kerkklokken zich bevinden. De ruimte in de toren wordt in het Pools babiniec genoemd, omdat hier vroeger de vrouwen baden (van baba – vrouw).
- Het schip – de hoofdruimte voor de gelovigen.
- Het priesterkoor – het heiligste deel, afgescheiden van het schip.
Het dak wordt bekroond met koepels met kruisen. Boven in de toren hangen de kerkklokken.
Sint-Cosmas en Damianuskerk in Berest
De eerste kerk op onze route is de Sint-Cosmas en Damianuskerk in Berest, gebouwd in 1842. We mochten de kerk zowel van buiten als van binnen bekijken, maar we mochten geen foto’s maken. We werden rondgeleid door een vrijwilligster die ons het een en ander over de kerk vertelde.
Sint-Cosmas en Damianuskerk in Piorunka
De volgende kerk bevindt zich in het kleine dorp Piorunka – nog geen drie minuten rijden, want het is slechts 2,4 kilometer verder. De kerk dateert uit 1798. Na de Tweede Wereldoorlog werd ook deze kerk door de Katholieke Kerk overgenomen. Helaas was de kerk gesloten voor bezoekers.
Wat ons opviel op het naastgelegen terrein was een fraai, niet al te groot kerkhof. Elk graf wordt door de familie van de overledene versierd met bloemen en lantaarns. Dit soort opvallende kerkhoven zie je in elk dorp in Polen – naast de kerken, naast de scholen, of midden in het dorp. De Polen geloven dat de overleden familieleden hen kunnen beschermen. In de steden vind je ook veel prachtige kerkhoven, maar daar moet je meer moeite doen om ze te vinden.
Sint-Paraskevikerk in Czyrna
De volgende kerk bevindt zich ook heel dichtbij – vier minuten rijden, 3,8 kilometer verderop. Meteen bij aankomst merk ik dat het beter zou zijn voor de foto’s als ik ze op een zonnige dag in de lente of laat in de herfst zou kunnen maken. De volle, groene bomen blokkeren het uitzicht vanaf de voorkant. Daarom besloot ik een foto vanaf de achterkant te maken.
Deze kerk dateert uit 1893 en behoort tot de mooiste orthodoxe kerken van deze regio. Helaas konden we de kerk niet van binnen bewonderen.
We stappen in de auto en rijden naar Banica, waar we de volgende kerk kunnen bekijken. We stoppen halverwege op een berg om de zilverkleurige koepels van de Sint-Paraskevikerk in Czyrna van een afstand te bewonderen.
Sint-Cosmas en Damianuskerk in Banica
Banica (uitspraak: Banietsa) is een piepklein plaatsje met slechts 260 inwoners, maar het maakt indruk met zijn prachtige, gemoedelijke vrijstaande huizen. Zoveel ruimte, zoveel gezelligheid en cultuur in dit dorp.
De Sint-Cosmas en Damianuskerk werd gebouwd aan het einde van de 18e eeuw op de plaats van drie eerdere kerken die hier stonden, waarvan de eerste uit het einde van de 16e eeuw dateert. Na de Tweede Wereldoorlog werd ook deze kerk overgenomen door de Rooms-Katholieke Kerk. Het geloof dat er wordt uitgeoefend, veranderde echter niet
Aartsengel Michaëlkerk in Brunary
De laatste orthodoxe kerk op onze route ligt in het dorp Brunary. Hij dateert uit 1653 en ligt maar 8 km ten noorden van Banica. We hoeven dus maar 10 min in de auto te zitten en aan onze linkerhand zien we een echte parel tevoorschijn komen. Deze kerk behoort tot de mooiste kerken uit deze regio. Sinds 2013 staat het monument op de UNESCO Werelderfgoedlijst.
Onze tocht langs de Lemko-kerken was meer dan een sightseeing-rondje – het was een reis door een stukje vergeten geschiedenis. De houten kerken, met hun karakteristieke koepels en driedeling, zijn stille getuigen van een cultuur die door oorlogen en gedwongen verplaatsingen bijna is verdwenen. Maar ze staan er nog – en ze worden nog steeds gebruikt, al is het geloof dat er wordt beleden vaak veranderd.
Het is bijzonder om te bedenken dat deze kerken, gebouwd door de Lemken, vandaag de dag nog steeds een gemeenschap dienen. Ze zijn niet alleen monumenten, maar levende gebedshuizen. En hoewel de oorspronkelijke bewoners grotendeels zijn verdwenen, blijft hun architectonische erfgoed overeind – een herinnering aan een bevolkingsgroep die ooit deze bergen bewoonde.
Mijn droom om het oosten van Polen te ontdekken moet nog wachten, maar deze route ten noorden van Krynica was een prachtige eerste kennismaking met een andere kant van Polen. En wie weet – ooit maak ik die reis naar het oosten alsnog.
Heb jij wel eens een Lemko-kerk bezocht? Of ken je een andere bijzondere houten kerk in Polen? Ik hoor het graag!
Lees hier deel 2 over de Orthodoxe keren in deze regio.
