Tamara de Lempicka, geboren in 1898 in Warschau (destijds een Russisch gebied als gevolg van de Drie Delingen van Polen), is een van de meest iconische kunstenaars van de 20e eeuw. Haar echte naam luidde Tamara Rozalia Gurwik-Górska. Ze was de dochter van de Russisch-joodse advocaat Borys Gurwicz-Górski en zijn vrouw Malwina Dekler, die uit een rijke en invloedrijke Pools-joodse familie kwam.
Toen ze nog maar een paar jaar oud was, verliet haar vader het gezin. Tamara werd opgevoed door haar moeder en grootouders, Bernard en Klementyna Dekler in Warschau, die tot de sociale en culturele elite behoorden. Ze waren onder andere bevriend met Ignacy Jan Paderewski en Artur Rubinstein.
Na de bolsjewistische revolutie vluchtte ze met haar man, de Poolse advocaat Tadeusz Łempicki, naar Parijs. Daar begon ze haar carrière als schilderes, en het was in het Parijs van de “roaring twenties” dat ze uitgroeide tot de “koningin van de art deco”. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verhuisde ze naar de Verenigde Staten , en later naar Mexico, waar ze in 1980 overleed.
De stijl van Lempicka: meer dan alleen Art Deco
Lempicka’s stijl is onmiskenbaar en tijdloos. Ze combineerde op meesterlijke wijze elementen van het late, verfijnde kubisme met een neoklassieke stijl, vooral geïnspireerd door het werk van Jean-Dominique Ingres . Zelf zei ze hierover:
I was the first woman to make clear paintings, and that was the origin of my success … Among a hundred canvases, mine were always recognisable. The galleries tended to show my pictures in the best rooms, because they attracted people. My work was clear and finished. I looked around me and could only see the total destruction of painting. The banality in which art had sunk gave me a feeling of disgust. I was searching for a craft that no longer existed; I worked quickly with a delicate brush. I was in search of technique, craft, simplicity and good taste. My goal: never copy. Create a new style, with luminous and brilliant colours, rediscover the elegance of my models.
Lempicka’s werk kenmerkt zich door gladde, gepolijste oppervlakken, krachtige, sculpturale vormen en een rijke, vaak beperkte kleurenpalet . Haar schilderijen ademen een sensuele elegantie, maar ook een onmiskenbare kracht en zelfverzekerdheid, vooral in haar portretten van moderne, onafhankelijke vrouwen. Ze wist met haar kwast een brug te slaan tussen de avant-garde en de luxueuze leefwereld van haar opdrachtgevers.
Een oeuvre van verleiding en identiteit
De tentoonstelling in Krakau, te zien van 9 september 2022 tot 12 maart 2023, toonde meer dan 30 schilderijen uit verschillende periodes . De expositie bood een unieke kans om de volle breedte van haar werk te ontdekken, niet alleen de beroemde portretten en naakten, maar ook de minder bekende sociaal geëngageerde thema’s, stillevens en abstracte werken uit de jaren vijftig .
De tentoonstelling was een groot succes en trok maar liefst 125.000 bezoekers . Drie van de tentoongestelde werken, waaronder de iconische naakten “Piękna Rafaela” en “Bachantka”, bleven na afloop van de tentoonstelling nog enkele maanden te zien in het museum.
Portretten van een tijdperk
Lempicka’s portretten vormen het hart van haar oeuvre . Ze schilderde de crème de la crème van de aristocratie, de financiële elite en de artistieke bohemien van haar tijd . Haar stijl was perfect voor de “roaring twenties” en de jaren dertig. Haar geportretteerden stralen een koude schoonheid, onafhankelijkheid en rijkdom uit, een ideaalbeeld van de moderne, geëmancipeerde mens.
Een van haar meest beroemde werken, en een hoogtepunt van de tentoonstelling, was Autoportret (Tamara in een groene Bugatti) uit 1929. Geschilderd voor de cover van het Duitse modeblad Die Dame , toont het Lempicka zelf als de belichaming van de moderne, zelfverzekerde vrouw in een gestroomlijnde sportauto. Het schilderij is geënsceneerd, want ze bezat zelf geen Bugatti, maar een kleine gele Renault . Het beeld was echter zo krachtig dat het een icoon van de art deco werd.
Een andere bijzondere categorie binnen haar portretten zijn de beeltenissen van haar dochter, Kizette. Deze schilderijen zijn bijzonder omdat ze een gevoel van ambivalentie tonen. Lempicka had een afstandelijke relatie met haar dochter, die vaak bij familie opgroeide. In Kizette in het roze (ca. 1926) wordt de houding van het meisje wel eens vergeleken met de houding van het Christuskind op een Russisch-orthodox icoon.
De naakten: een sensuele en krachtige visie
Naakten zijn een terugkerend thema in Lempicka’s werk, en ze benaderde dit genre vanuit een uniek, vrouwelijk perspectief. Vaak zijn haar naakten afgebeeld in groepen, in complexe, uitdagende poses .
Een van de beroemdste naakten, en ook in Krakau te zien, is La Belle Rafaela (1927). De “Rafaela” van de titel was een model dat ze ontmoette in het Bois de Boulogne, een ontmoetingsplek voor prostituees in Parijs. Lempicka’s weergave van Rafaëla is echter allesbehalve kwetsend. Haar krachtige, sensuele en sculpturale vormen stralen kracht en zelfbeschikking uit, eerder dan onderwerping.
The Musician (1929) is een genre-schilderij dat put uit een klassiek thema: de allegorische voorstelling van muziek . In plaats van een abstracte figuur, schildert Lempicka een prachtige, elegante vrouw, die geheel in beslag wordt genomen door haar muziek. De helderblauwe jurk contrasteert met het donkere, kubistische decor, een klassiek voorbeeld van haar “verzacht kubisme”.
Naakt met Mandoline
Het schilderij Oude man met Mandoline, dat je in je oorspronkelijke artikel noemt, is een bijzonder werk. Het toont een diepere emotionele lading dan haar geïdealiseerde portretten. De oude man blijkt niemand minder dan het model te zijn dat Auguste Rodin vereeuwigde in zijn beroemde beeld De Kus (1888-1889). Het schilderij is een zeldzaam voorbeeld van Lempicka’s interesse in de menselijke conditie voorbij de glitter en glamour.
Zoals Lempicka zich later herinnerde, werd het schilderij geboren uit de wens om een oude man te schilderen. Dit schilderij bevat een diepere emotionele lading dan de op maat geschilderde, geïdealiseerde portretten van fraaie vrouwen. Deze oude man bleek later een voormalig model te zijn dat door Auguste Rodin in één van de beroemdste beelden uit de 19e eeuw werd vereeuwigd: The Kiss (1888-1889).
De prijs van succes
De populariteit van Lempicka is de afgelopen decennia alleen maar toegenomen. Haar schilderijen behalen recordbedragen op veilingen. Drie jaar geleden werd Portrait de Marjorie Ferry voor een indrukwekkende 21 miljoen dollar verkocht en La Tunique Rose voor 13 miljoen dollar. Deze recordprijzen bevestigen haar status als een van de meest gewilde kunstenaars van de 20e eeuw.
Lempicka’s erfenis
De kunst van Tamara de Lempicka schittert nog steeds in de musea en veilingen in Europa en de Verenigde Staten. Zij en haar oeuvre verschijnt nog steeds op de omslagen van tijdschriften, of zelfs in muziek video’s zoals Vogue van Madonna. Haar werk, dat nu in de grootste musea en privécollecties ter wereld hangt, blijft een onuitwisbare indruk maken op het publiek.
En, zoals een recensent schreef, de tentoonstelling in Krakau bewees dat ze niet alleen een icoon van een tijdperk is, maar een kunstenaar van blijvende waarde
