De dienstplicht is een Europees fenomeen dat zijn oorsprong vindt in Pruisen/Duitsland, met het idee van de burger-soldaat die een morele plicht heeft zijn land te verdedigen. Dat gedachtegoed verspreidde zich over het continent. Na de Koude Oorlog verdween de dienstplicht grotendeels, maar sinds de Russische inval in Oekraïne keert hij terug. Landen als Kroatië en Letland voerden hem opnieuw in, Duitsland kreeg een opvallende reisbeperking voor mannen, en ook Nederland stuurt sinds 2021 weer brieven aan 17-jarigen. In dit overzicht per land lees je de recente ontwikkelingen binnen de EU, plus Noorwegen en Zwitserland. Hieronder volgt de samenvatting.
🇩🇰 Denemarken
Denemarken heeft sinds juli 2025 een geslachtsneutrale dienstplicht. Dat betekent dat ook vrouwen kunnen worden opgeroepen. De dienstduur is verlengd van 4 naar 11 maanden. Het land reageert hiermee op de verslechterde veiligheidssituatie in Europa. Jaarlijks worden ongeveer 5.000 jongeren opgeroepen, maar er zijn veel meer dienstplichtigen beschikbaar. De Deense krijgsmacht selecteert de meest gemotiveerde kandidaten via een keuring.
🇸🇪 Zweden
Zweden voerde de dienstplicht opnieuw in in 2018, na een afschaffing in 2010. De dienstplicht is geslachtsneutraal: zowel mannen als vrouwen kunnen worden opgeroepen. De dienst duurt tussen de 9 en 15 maanden. Jaarlijks worden ongeveer 5.000 van de 100.000 18-jarigen geselecteerd. Sinds 2023 is er ook een burgerplicht ingevoerd voor kritieke sectoren zoals de energievoorziening en de zorg.
🇫🇮 Finland
Finland heeft nooit de dienstplicht afgeschaft en beschikt over een van de grootste reserves in Europa, gemeten per inwoner. Ongeveer 80% van de mannen voltooit de militaire dienst, die 6 tot 12 maanden duurt. Vrouwen kunnen vrijwillig deelnemen. Finland deelt een grens van 1.340 kilometer met Rusland. Het land heeft bijna 900.000 reservisten in een totale bevolking van 5,6 miljoen inwoners.
🇪🇪 Estland
Estland heeft een actieve dienstplicht voor mannen van 8 tot 11 maanden. Het land is een frontstaat tegen Rusland en neemt de dreiging zeer serieus. Vanaf 2027 wordt de dienstduur verhoogd naar 12 maanden. Alle gezonde mannen tussen 18 en 27 jaar zijn dienstplichtig. Estland investeert zwaar in moderne training, waaronder drone-oorlogsvoering.
🇱🇻 Letland
Letland voerde de dienstplicht opnieuw in in 2023, na afschaffing in 2007. De dienst duurt 11 maanden en is verplicht voor mannen tussen 18 en 27 jaar. Vanaf 2028 wordt overwogen ook vrouwen dienstplichtig te maken. Het land reageert hiermee direct op de Russische invasie in Oekraïne. Letland roept jaarlijks een beperkt aantal jongeren op via een lotingsysteem.
🇱🇹 Litouwen
Litouwen voerde de dienstplicht opnieuw in in 2015 en heeft deze sindsdien aangescherpt. De dienst duurt 9 maanden voor mannen tussen 18 en 23 jaar. Jaarlijks worden via een loting 3.500 tot 4.000 jongeren opgeroepen. Sinds 2026 zijn mannen het hele jaar door oproepbaar, in plaats van alleen in bepaalde periodes. Litouwen is net als de andere Baltische staten een frontstaat tegen Rusland.
🇬🇷 Griekenland
Griekenland heeft een langlopende dienstplicht van 9 tot 12 maanden voor mannen. Registratie is al verplicht vanaf 17 jaar. Sinds 2026 zijn de regels strenger geworden: uitstel voor universitaire studies is beperkt. Mannen die zich op 18-jarige leeftijd inschrijven, hoeven nog maar 9 maanden in plaats van 12.
🇨🇾 Cyprus
Cyprus heeft met 14 maanden een van de langste dienstplichten in Europa. De dienst is verplicht voor Grieks-Cypriotische mannen. Het land heeft recent de training geïntegreerd met drone-oorlogsvoering.
🇦🇹 Oostenrijk
Oostenrijk heeft een doorlopende dienstplicht voor mannen, een van de oudste systemen in West-Europa. De militaire dienst duurt 6 maanden, maar er is ook een alternatieve burgerdienst van 9 maanden mogelijk. Oostenrijk handhaaft de dienstplicht ondanks dat het geen NAVO-lid is. Het land beschouwt het als essentieel voor de neutrale staatsverdediging.
🇭🇷 Kroatië
Kroatië voert de dienstplicht opnieuw in vanaf 2026, na een afschaffing van 17 jaar. De dienst duurt 2 maanden en is verplicht voor mannen geboren in 2007. Vrouwen kunnen vrijwillig deelnemen. Kroatië volgt hiermee het voorbeeld van andere Oost-Europese landen na de Russische invasie in Oekraïne. De korte duur is bedoeld om basisvaardigheden bij te brengen zonder de economie te veel te belaste
🇫🇷 Frankrijk
Frankrijk heeft geen verplichte dienstplicht, maar sinds 2026 een vrijwillige nationale dienst van 10 maanden voor jongeren van 18 tot 19 jaar. Het doel is om in 2030 10.000 deelnemers te hebben en in 2035 50.000. De dienst richt zich op militaire basisvaardigheden en burgerschapsvorming. Het is nadrukkelijk een vrijwillig programma, geen herinvoering van de dienstplicht.
🇧🇪 België
België heeft geen actieve dienstplicht. Sinds 2026 stuurt Defensie echter wel brieven naar 17-jarigen om hen te informeren over vrijwillige militaire programma’s. Dit is puur informatief en kent geen enkele verplichting. België heeft de dienstplicht in 1994 afgeschaft en is niet van plan deze terug te brengen.
🇬🇧 Verenigd Koninkrijk
Het Verenigd Koninkrijk heeft de dienstplicht in 1960 afgeschaft. Sinds maart 2026 is er een vrijwillig, betaald trainingsprogramma voor jongeren tot 25 jaar. De regering heeft herhaaldelijk aangegeven geen plannen te hebben om de dienstplicht opnieuw in te voeren. Het Britse leger is volledig professioneel.
🇩🇪 Duitsland: Nieuwe dienstplichtwet en reisbeperkingen
Sinds 1 januari 2026 is de herziene Dienstplichtwet (Wehrdienst-Modernisierungsgesetz) in Duitsland van kracht. Dit is geen terugkeer naar de klassieke dienstplicht, maar een ingrijpende modernisering met verregaande gevolgen.
Kernpunten van de nieuwe wet:
- Vragenlijst verplicht voor mannen: Alle 18-jarige mannen ontvangen een vragenlijst over hun motivatie en geschiktheid voor militaire dienst. Invullen is verplicht, voor vrouwen vrijwillig
- Medische keuring: Mannen geboren vanaf 1 januari 2008 moeten zich verplicht laten keuren.
- Doelstelling: De Bundeswehr wil groeien van 180.000 naar 260.000 actieve militairen, met een reservemacht van 200.000 personen.
- Toekomstige loting: In jaren met onvoldoende vrijwilligers kan de dienstplicht via loting worden ingevuld.
De reisbeperking (grote verrassing in de wet):
Mannen tussen de 17 en 45 jaar moeten voortaan toestemming vragen aan de Bundeswehr voor een verblijf in het buitenland langer dan drie maanden.
Deze regel geldt voor alle doeleinden: studeren, werk, backpacken of een tussenjaar. Volgens het Duitse ministerie van Defensie is het doel om “in geval van nood te weten wie zich waar bevindt”.
Update (april 2026): Na felle kritiek en protesten heeft minister van Defensie Boris Pistorius verduidelijkt dat de vergunningsplicht voorlopig niet actief wordt gehandhaafd. In een administratieve regeling wordt vastgelegd dat de toestemming als “verleend” wordt beschouwd zolang de dienstplicht vrijwillig blijft. Pistorius: “Alle mannen mogen uiteraard reizen en hebben daarvoor momenteel geen toestemming nodig.”
De wettelijke bepaling blijft echter bestaan en kan in theorie op elk moment worden geactiveerd
🇳🇱 Nederland: De jaarlijkse dienstplichtbrief (vanaf 2021)
In Nederland is de dienstplicht nooit officieel afgeschaft, maar de opkomstplicht (de daadwerkelijke oproep om in dienst te gaan) is sinds 1997 opgeschort.
Sinds 2021 ontvangen alle 17-jarige Nederlanders een brief van Defensie waarin wordt bevestigd dat zij zijn ingeschreven voor de dienstplicht. Dit is een administratieve formaliteit zonder verplichting om daadwerkelijk te komen opdienen. De brief herinnert er alleen aan dat de dienstplicht wettelijk nog steeds bestaat.
Toekomst: De Nederlandse overheid heeft aangegeven een “selectieve oproepingsplicht” (zoals in Zweden) niet uit te sluiten, maar concrete stappen zijn nog niet genomen.
🇮🇹 Italië: Wetswijzigingen en protesten
In Italië is de dienstplicht in 2005 officieel afgeschaft, maar er zijn recente ontwikkelingen die tot protesten hebben geleid.
Stand van zaken:
De Italiaanse regering heeft plannen gepresenteerd voor een “gemengd model” met een vrijwillige militaire dienst. Dit is geen herinvoering van de verplichte dienstplicht, maar critici vrezen dat het een opmaat is naar een volledig verplicht systeem.
De protesten die je noemde waren gericht tegen deze plannen, waarbij jongeren en oppositiepartijen zich zorgen maken over:
- Inperking van vrijheden
- Terugkeer naar een verplicht systeem
- Extra bureaucratie
Het wetsvoorstel is nog niet definitief aangenomen. Italië behoort tot de landen die de dienstplicht eerder afschaften, samen met Spanje, Portugal en België.
🇪🇸 Spanje
Spanje heeft de dienstplicht in 2001 afgeschaft en sindsdien een volledig professioneel leger. Er is geen enkele vorm van actieve dienstplicht meer. De afschaffing volgde op jarenlange maatschappelijke weerstand en massale dienstweigering (zogenaamde ‘insumisos’). De laatste jaren zijn er geen serieuze politieke voorstellen om de dienstplicht te heractiveren, ook niet na de oorlog in Oekraïne. Spanje vertrouwt op vrijwillige militairen en NAVO-verplichtingen.
🇵🇹 Portugal
Portugal schafte de dienstplicht af in 2004, eveneens in de overgang naar een professioneel leger. Sindsdien is er geen verplichte militaire dienst meer voor jongeren. Het Portugese leger bestaat uit vrijwilligers, al blijft de dienstplicht formeel in de grondwet staan als mogelijkheid in tijden van oorlog of crisis. Net als Spanje heeft Portugal geen plannen om de dienstplicht opnieuw in te voeren, ondanks de Europese veiligheidssituatie.
🇮🇪 Ierland
Ierland heeft nooit een dienstplicht gehad in de moderne geschiedenis van de republiek. Het land staat bekend om zijn militaire neutraliteit, die sinds de onafhankelijkheid in 1922 wordt gehanteerd. Het Ierse leger is volledig vrijwillig en telt ongeveer 8.500 actieve militairen. Er zijn geen plannen om de dienstplicht in te voeren, ook niet na de oorlog in Oekraïne. Ierland is geen NAVO-lid, maar participeert wel in vredesmissies van de EU en de VN. De neutraliteit is breed gedragen onder de Ierse bevolking en politieke partijen.
🇨🇭 Zwitserland
Zwitserland heeft een actieve dienstplicht voor mannen, die nooit is afgeschaft. De dienst duurt in totaal 245 dagen, verspreid over meerdere jaren (rekruteringsschool van 18 weken, gevolgd door jaarlijkse herhalingsoefeningen). Mannen zijn dienstplichtig van 18 tot 30 jaar (of 34 voor officieren). Vrouwen kunnen vrijwillig deelnemen. Wie om gewetensredenen weigert, kan in plaats daarvan een burgerdienst van 1,5 keer de militaire dienstduur doen. Zwitserland handhaaft de dienstplicht vanwege het militiesysteem: het land heeft geen staand leger van formaat, maar kan bij mobilisatie binnen enkele dagen een groot leger opbouwen. De dienstplicht is vastgelegd in de grondwet en wordt breed gesteund in de bevolking, al zijn er referenda geweest over afschaffing (telkens verworpen).
🇳🇴 Noorwegen
Noorwegen heeft als eerste NAVO-land een geslachtsneutrale dienstplicht ingevoerd, in 2015. De dienst duurt 12 tot 19 maanden, afhankelijk van de functie. Jaarlijks worden ongeveer 8.000 tot 10.000 jonge mannen en vrouwen opgeroepen, wat neerkomt op circa een derde van alle 18-jarigen. De selectie is competitief: niet iedereen wordt opgeroepen, alleen de meest gemotiveerde en geschikte kandidaten. Noorwegen deelt een grens met Rusland in het hoge noorden en neemt de militaire dreiging serieus. Het land is geen EU-lid, maar wel NAVO-lid en nauw verbonden met de EU via de EER. Noorwegen fungeert vaak als voorbeeldland voor andere Europese landen die hun dienstplicht moderniseren, zoals Zweden en Denemarken.
Om het helemaal af te ronden: voor Luxemburg geldt dat er geen dienstplicht is (afgeschaft in 1967). Het leger is klein en volledig professioneel. Liechtenstein heeft helemaal geen leger (al sinds 1868) en dus uiteraard ook geen dienstplicht.
🇨🇿 Tsjechië
Tsjechië schafte de dienstplicht af in 2004 en heeft sindsdien een volledig professioneel leger . In december 2025 heeft de legerleiding echter een voorstel gedaan voor een nieuw systeem: “administratieve dienstplicht”. Dit houdt in dat alle burgers boven de 18 jaar een vragenlijst moeten invullen waarin ze aangeven of ze bereid zijn om in tijden van crisis te dienen, plus hun medische gegevens. Het is dus geen traditionele dienstplicht, maar een registratiesysteem om in een crisis snel te weten wie er inzetbaar is. President Petr Pavel heeft het voorstel gesteund . Een definitieve beslissing is nog niet genomen.
🇸🇰 Slowakije
Slowakije heeft de dienstplicht in 2006 afgeschaft en momenteel zijn er geen concrete plannen om deze opnieuw in te voeren. Het land vertrouwt op een professioneel leger en vrijwillige reservisten. In de publieke discussie over Europese veiligheid komt Slowakije minder vaak voor dan buurlanden als Polen of Tsjechië. Voor zover bekend zijn er de afgelopen jaren geen wetswijzigingen geweest die de dienstplicht raken.
🇭🇺 Hongarije
Hongarije heeft de dienstplicht in 2004 opgeschort, maar formeel nooit afgeschaft – in tijden van oorlog of noodtoestand kan deze wettelijk worden geactiveerd. De regering heeft geen plannen om de dienstplicht opnieuw in te voeren. Een onderzoek uit juni 2025 toonde aan dat 58% van de Hongaren tegen herinvoering is – het hoogste percentage van de negen onderzochte landen. In plaats van dienstplicht investeert Hongarije in vrijwillige reservisten en defensie-educatie op scholen.
🇷🇴 Roemenië
Roemenië heeft de dienstplicht in 2007 opgeschort. In januari 2026 is echter een nieuwe wet in werking getreden die een vrijwillig reservistenprogramma introduceert. Jongeren van 18 tot 35 jaar (mannen en vrouwen) kunnen een basisopleiding van maximaal 4 maanden volgen, waarna ze worden opgenomen in de operationele reserve. Na afloop ontvangen ze een eenmalige uitkering van ongeveer €4.500. Het doel is om jaarlijks ongeveer 1.000 vrijwilligers te trainen. Dit is dus geen verplichte dienstplicht, maar een financiële stimulans om vrijwillig reservist te worden. Vanaf 2026 worden de eerste deelnemers ingeschreven.
🇧🇬 Bulgarije
Bulgarije heeft momenteel geen actieve dienstplicht; het leger kampt met een personeelstekort van 20,1% begin 2026. De politieke partij “Revival” (Wedergeboorte) heeft in april 2026 een plan gepresenteerd om een beperkte dienstplicht van 6 tot 9 maanden in te voeren. Het voorstel omvat een gemengd model: een professioneel leger van 50.000 man, plus dienstplichtigen voor training en reservetaken. Dit is nog geen aangenomen wet, maar een politiek voorstel. De regering heeft nog geen definitief besluit genomen.
🇸🇮 Slovenië
Slovenië heeft de dienstplicht in 2003 opgeschort (formeel niet afgeschaft). Het Ministerie van Defensie is niet overtuigd van de noodzaak van herinvoering, en er is geen politieke urgentie. Wel wordt er publiekelijk gedebatteerd over een korte dienst van 2 maanden, gericht op civiele bescherming en rampenbestrijding in plaats van pure militaire training. Het leger telt slechts 7.500 van de beoogde 10.000 militairen. Voorlopig blijft het systeem vrijwillig, maar een eventuele verslechtering van de veiligheidssituatie kan tot heroverweging leiden.
🇵🇱 Polen
Polen heeft geen verplichte dienstplicht meer (afgeschaft in 2008). Sinds 2025 loopt het programma “Powszechna Obrona” (Algemene Verdediging), een vrijwillige militaire training voor burgers. De overheid moedigt deelname aan, maar dwingt niemand. Premier Tusk heeft gezegd dat hij wil dat elke volwassen man een militaire training krijgt, maar dit is nog geen wet.
Programma “W gotowości” (Algemene Verdediging)
Sinds 22 november 2025 loopt de pilot van het programma “wGotowości” (“In gereedheid”). Dit is een vrijwillig, algemeen toegankelijk trainingsprogramma voor alle Poolse burgers. De doelstelling is om in 2026 in totaal 400.000 mensen te trainen.
Het programma kent twee verschillende ‘sporen’:
| Spoor | Doelgroep | Inhoud | Militaire status |
|---|---|---|---|
| “Odporność” (Weerbaarheid) | Burgers zonder militaire ervaring | EHBO, alarmreactie, overleving, cyberhygiëne, stressmanagement | Geen militaire status; geen eed of registratie als reservist |
| “Rezerwy” (Reserves) | Burgers die verder willen gaan | Meer gespecialiseerde militaire training | Kan leiden tot reservestatus |
De trainingen duren 8 uur per module (meestal in het weekend) en zijn gratis. Inschrijven kan via de mObywatel-app. De trainingen worden gegeven door 132 militaire eenheden, voornamelijk van de Territoriale Verdedigingstroepen (WOT).
Uitspraken van Premier Tusk (april 2026)
In april 2026 kondigde premier Donald Tusk aan dat hij wil dat “elke volwassen man in Polen wordt getraind voor het geval van oorlog”. Dit was onderdeel van een reeks defensiemaatregelen, waaronder ook een mogelijke uittreding uit het Ottawaverbod op landmijnen.
Belangrijk: Dit is nog geen wet, maar een politieke aankondiging. Tusk gaf aan dat het trainingsschema tegen het einde van 2026 klaar moet zijn. Het is nog niet duidelijk of dit een verplicht karakter zal krijgen.
Vrijwillige training met financiële vergoeding
Voor Polen die een volledige militaire training willen volgen, bestaat de mogelijkheid van een vrijwillige basisdienst. Deze duurt een maand, eindigt met de militaire eed, en de deelnemer ontvangt een eenmalige vergoeding van 6.000 złoty (circa €1.400). Het doel is om tegen 2027 jaarlijks 100.000 vrijwilligers op deze manier te trainen.
Verplichte medische keuring (kwalifikacja wojskowa) – altijd blijven bestaan
De kwalifikacja wojskowa is een verplichte medische en psychologische keuring die altijd heeft blijven bestaan, ook na de opschorting van de dienstplicht. Het doel is om gegevens te verzamelen voor het militaire register en de geschiktheid van burgers voor eventuele dienst vast te stellen.
Samenvatting
Actieve dienstplicht (9 EU-landen + Noorwegen + Zwitserland)
- Baltische staten: Estland, Letland, Litouwen
- Scandinavië: Denemarken, Finland, Zweden (Noorwegen valt hier ook onder, maar is geen EU-lid)
- Zuid-Europa: Cyprus, Griekenland, Oostenrijk
- Geen EU-lid: Noorwegen (NAVO), Zwitserland (neutraal)
Recente herinvoering of wetswijzigingen
- Kroatië (2026)
- Duitsland (2026, optioneel model met vragenlijst/reisbeperking)
Geen actieve dienstplicht (alle overige EU-landen, waaronder)
- West-Europa: Nederland (alleen registratiebrief), België, Frankrijk (vrijwillig nationaal programma), Ierland (geen dienstplicht ooit)
- Zuid-Europa: Italië, Spanje, Portugal
- Midden-/Oost-Europa: Polen, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Slovenië (geen plannen voor herinvoering, ondanks uitspraken van sommige politici)
- Kleine landen: Luxemburg (geen), Liechtenstein (geen leger)
- Overig: Verenigd Koninkrijk (geen EU, maar wel genoemd)
