Ik heb me nooit afgevraagd waarom de Poolse appeltaart ‘szarlotka’ heet… er zit namelijk geen woord ‘appel’ in. Geen jabłko, geen jabłkowa, niets wat ook maar enigszins aan een appel doet denken. Toch staat er in elke Poolse bakkerij en op elke Poolse familiefeesttafel een schaal met precies dat: szarlotka. Een zoete, vaak kruimelige taart met appels, kaneel, kruidnagel en soms een vleugje poedersuiker. Maar waar komt die naam dan vandaan?
Het antwoord voert ons verrassend genoeg helemaal weg van Polen — naar Frankrijk, via Rusland, en langs een tsaar, een koningin en een beroemde Franse kok.
Van ‘charlotte’ naar ‘szarlotka’
De naam szarlotka is een verbastering van het Franse charlotte. En die charlotte is op zijn beurt vernoemd naar een echte persoon: Charlotte van Pruisen, geboren in 1798 als dochter van koning Frederik Willem III van Pruisen. In 1817 trouwde ze met de Russische groothertog Nicolaas, die later tsaar Nicolaas I zou worden. Als grootvorstin en later tsarina stond ze bekend als Alexandra Fjodorovna, maar in de keukens van die tijd bleef ze vooral bekend onder haar geboortenaam: Charlotte.
Begin negentiende eeuw werkte de legendarische Franse kok Marie-Antoine Carême — de man die de haute cuisine vormgaf en onder meer voor Talleyrand, Napoleon en de Russische tsaar kookte — aan het Russische hof. Voor tsaar Alexander I creëerde hij een dessert dat hij vernoemde naar de jonge prinses Charlotte: de charlotte russe. Een koude puddingachtige taart met biscuit en room, in een mal bekleed met lange vingers.
Hoe een Franse charlotte een Poolse szarlotka werd
Toen het recept via Franse en Russische invloeden in Polen belandde, gebeurde wat er vaker gebeurt wanneer een gerecht reist: het werd aangepast aan de lokale smaak, en de naam werd verbasterd tot wat in het Pools makkelijk in de mond ligt. Van charlotte werd szarlotka — de Poolse spelling van hetzelfde woord.
In Polen veranderde het dessert zelf ook. De koude, roomachtige charlotte russe evolueerde naar een warme, gebakken taart met een bodem van kruimeldeeg of biscuit, een vulling van appels en kaneel, en vaak een kruimellaag eroverheen. Precies wat wij nu kennen als szarlotka: de Poolse appeltaart.
Waarom geen ‘appeltaart’?
Dat is dus de verklaring voor het taalkundige raadsel. De naam verwijst niet naar het hoofdingrediënt — de appel — maar naar de persoon aan wie het oorspronkelijke dessert was opgedragen.
Een beetje ironisch is het wel: de appel is in de Poolse versie juist het belangrijkste ingrediënt geworden, terwijl de naam nog altijd verwijst naar een Franse prinses die vermoedelijk nooit een stuk Poolse appeltaart heeft geproefd.
Een stukje geschiedenis op je bord
Dus de volgende keer dat je een stuk szarlotka eet — warm, met een bolletje room of gewoon zoals het hoort, met een kop thee of koffie — weet je dat je niet zomaar een appeltaart eet. Je eet een dessert met een reis van meer dan tweehonderd jaar achter de kiezen: van een Frans hof, via een Russische tsaar, langs een Duitse prinses, naar een Poolse keuken waar de appel de hoofdrol kreeg.
En dat allemaal zonder dat er één woord ‘appel’ in de naam zit.
