Aan het einde van deel 1 stortte het vliegtuig van generaal Sikorski op 4 juli 1943 in zee bij Gibraltar. Zestien mensen kwamen om, waaronder zijn dochter Zofia. Eén man overleefde: de Tsjechische piloot Eduard Prchal. Het officiële Britse onderzoek sprak van een ongeluk. Maar de Poolse regering in ballingschap geloofde dat niet. En tachtig jaar later zijn de twijfels nog niet verdwenen.

Dit is het verhaal van de aanwijzingen die werden genegeerd, de getuigen die nooit werden gehoord, en de dubbelspion die toevallig precies op de juiste plaats werkte.

De piloot die geen reddingsvest droeg – maar toch reddingsvest droeg

Luitenant Eduard Prchal, de Tsjechische piloot, was de enige overlevende van de crash. Dat was op zich al vreemd. Maar wat nog vreemder was, was zijn reputatie.

Prchal stond erom bekend dat hij nooit een reddingsvest droeg. Hij vond het onzin, hij geloofde niet in “noodlot”, zoals hij het zelf noemde. Collega’s bevestigden dat hij bij honderden eerdere vluchten nooit een vest had aangetrokken. Maar bij de fatale vlucht naar Gibraltar droeg hij er plotseling wel één – en dat reddingsvest redde zijn leven.

Hoe wist hij dat hij die avond een reddingsvest nodig zou hebben?

Prchal zelf heeft altijd volgehouden dat het toeval was. Maar critici wijzen erop dat als er sabotage was gepleegd, de saboteur er belang bij had dat de piloot overleefde – anders zou een doodgeschoten piloot onmiddellijk argwaan wekken. Een overlevende die kan verklaren dat alles normaal was, is de perfecte dekmantel.

De vijf lichamen die nooit gevonden werden

Van de zestien slachtoffers werden er elf geborgen uit de zee. Maar vijf lichamen verdwenen – en werden nooit meer gevonden. Een van hen was Sikorski’s dochter, Zofia Leśniowska.

Hoe kunnen lichamen verdwijnen bij een crash op korte afstand van de kust, in relatief ondiep water? De zee bij Gibraltar is niet diep op die plek; een lichaam zinkt niet zomaar en verdwijnt niet zonder spoor. Zelfs als een lichaam door stroming zou worden meegenomen, zou het binnen enkele dagen worden aangespoeld. Dat gebeurde niet.

Er bestaan twee theorieën. De eerste is dat Zofia en de anderen niet stierven bij de crash, maar aan boord waren van een ander vaartuig dat hen wegvoerde – levend, of dood, maar weg. De tweede theorie is dat hun lichamen opzettelijk werden verwijderd omdat ze bewijsmateriaal droegen – sporen van schoten, kneuzingen die wezen op een gevecht, of andere aanwijzingen voor sabotage.

Wat we wel weten: de stoffelijke resten van Sikorski zelf vertoonden een merkwaardig lage hoeveelheid water in de longen. Dat kan erop wijzen dat hij al dood was voordat zijn lichaam het water raakte.

Kim Philby: de man die alles regelde

De belangrijkste verdachte in het complot is niet een obscure geheime agent, maar een van de beroemdste dubbelspionnen van de twintigste eeuw: Harold Adrian Russell “Kim” Philby.

Philby was in 1943 verantwoordelijk voor de Britse contraspionage in Spanje en Gibraltar. Zijn hoofdkwartier was in Algeciras, vlakbij Gibraltar. Hij had het toezicht over alle geheime operaties in de regio. Hij had ook in 1941 instructies gegeven aan de Special Operations Executive (SOE), een organisatie gespecialiseerd in sabotage en moord.

Wat niemand in 1943 wist – maar wat later volledig zou worden bewezen – was dat Philby al jarenlang voor de Sovjet-Unie werkte. Hij was een van de “Cambridge Five”, een netwerk van Britse elites die in de jaren dertig door de NKVD waren gerekruteerd. Philby zou later ontsnappen naar de Sovjet-Unie, waar hij in 1988 stierf.

Als iemand de capaciteiten had om een vliegtuigsabotage te organiseren zonder dat de Britse autoriteiten het zouden ontdekken, was Philby het. Hij had de kennis, de contacten, en het motief. Zijn meesters in Moskou hadden alle reden om Sikorski uit de weg te ruimen.

De vraag is alleen: gaven ze het bevel, of handelde Philby uit eigen beweging?

De Sovjet-aanwezigheid op Gibraltar

Een ander veelzeggend detail: op dezelfde landingsbaan waar Sikorski’s vliegtuig vertrok, stond die avond een Sovjet-vliegtuig geparkeerd. Het was het toestel van Ivan Majski, de Sovjet-ambassadeur in Londen. Majski was in Gibraltar om te overleggen met de Britten over geallieerde strategie.

Was Majski slechts toevallig aanwezig? Of waren er contacten tussen zijn entourage en de Britse veiligheidsdienst die Sikorski’s dood mogelijk maakten? De officiële rapporten zwijgen erover. Maar de aanwezigheid van een Sovjet-vliegtuig op de plaats van de crash – plus de aanwezigheid van een Sovjet-dubbelspion aan het hoofd van de Britse contraspionage in de regio – is op zijn minst opmerkelijk.

Stalin’s motief: de man die nee zei

Stalin had alle reden om Sikorski te haten. Sikorski was de enige Poolse leider die weigerde te buigen voor de Sovjet-dictator. Hij eiste een onafhankelijk Polen na de oorlog, met vrijheid voor de oostelijke gebieden die Stalin al had geannexeerd. Hij eiste gerechtigheid voor Katyn. Hij dwong Stalin om tienduizenden Poolse krijgsgevangenen vrij te laten – een nederlaag voor het Kremlin, die Stalin niet snel zou vergeten.

Na Sikorski’s dood werd Stanisław Mikołajczyk premier – een capabel man, maar geen strateeg en geen sterke leider. Stalin kon hem gemakkelijk manipuleren. Het is geen toeval dat de Sovjets na de oorlog een marionettenregering instelden in Warschau, en dat de echte Poolse onafhankelijkheidsstrijders – de mannen van Sikorski’s leger – in ballingschap bleven of werden gearresteerd.

Met Sikorski uit de weg, was de weg vrij voor Stalin om Polen te doen wat hij wilde.

Churchills motief: de ongemakkelijke bondgenoot

Maar de Sovjets waren niet de enigen die baat hadden bij Sikorski’s dood. Winston Churchill, de Britse premier, was steeds meer geïrriteerd door de Poolse leider.

Churchill had Stalin nodig. De geallieerden waren afhankelijk van het Rode Leger om Hitler te verslaan. Stalin eiste dat de westerse mogendheden de Sovjet-annexatie van Oost-Polen zouden accepteren. Sikorski weigerde. Hij bleef aandringen op de grenzen van voor de oorlog, met Lwów en Vilnius binnen Polen. Dat maakte de samenwerking met Stalin onmogelijk.

Er zijn aanwijzingen dat Churchill Sikorski als een obstakel begon te zien. In zijn memoires schreef Churchill dat Sikorski’s dood “een zware slag” was voor de geallieerde zaak. Maar tegelijkertijd erkende hij dat de nieuwe Poolse premier, Mikołajczyk, “gemakkelijker” was om mee te werken.

Was Sikorski een obstakel dat uit de weg moest worden geruimd? En zo ja, had Churchill daar weet van – of gaf hij er zelfs toestemming voor? De documenten zijn nog steeds geclassificeerd. We zullen het pas weten in 2033 – als de Britse regering de archieven dan eindelijk opent.

De Duitsers: de onwaarschijnlijke daders

De Duitsers hadden ook een motief. Sikorski was de meest effectieve Poolse leider, een symbool van verzet. Zijn dood zou het Poolse moreel kunnen schaden. Maar de meeste historici achten Duitse betrokkenheid onwaarschijnlijk. De Duitsers hadden in 1943 al genoeg problemen: ze waren bezig met een terugtocht aan het oostfront, en een ingewikkelde sabotage-operatie in Gibraltar – op Brits grondgebied – zou riskant en moeilijk zijn geweest.

Bovendien hadden de Duitsers Katyn ontdekt en gebruikten ze die ontdekking om de Sovjets in een kwaad daglicht te stellen. Sikorski was een van de weinige westerse leiders die Katyn serieus nam. Zijn dood was dus juist nadelig voor de Duitse propaganda, omdat het een van hun belangrijkste getuigen wegnam.

De Duitsers waren waarschijnlijk niet betrokken. De meeste historici wijzen naar de Sovjets, of naar een Brits-Sovjet-samenzwering.

De getuigen die nooit werden gehoord

Er waren getuigen. In de jaren na de oorlog kwamen verschillende mensen naar voren met verklaringen over wat er die avond op Gibraltar gebeurde.

Een Britse officier, die anoniem wilde blijven, verklaarde dat hij vlak na de crash in het water een boot had gezien die wegvoer van de crashplek – zonder lichten, zonder identificatie. De boot zou zijn wegglipt voordat de officiële reddingsboten arriveerden.

Een andere getuige, een Poolse soldaat die in Gibraltar gestationeerd was, verklaarde dat Sikorski’s vliegtuig op de landingsbaan was gezien met open luiken, en dat onbekende personen toegang hadden gehad tot het toestel vlak voor de start.

Geen van deze getuigen werd ooit officieel gehoord. Geen van hun verklaringen werd opgenomen in het Britse onderzoeksrapport. Ze werden weggewuifd – “hysterie”, “oorlogsstress”, “onbetrouwbare bronnen”.

Of ze werden gewoon genegeerd, omdat de conclusie al vaststond.

Het mysterie van Zofia Leśniowska

Sikorski’s dochter, Zofia, was een bijzondere vrouw. Ze was geen gewone passagier; ze was kapitein in het Poolse leger en diende als Sikorski’s persoonlijke assistente. Ze was zijn vertrouwelinge, zijn rechterhand, de enige die hem van dichtbij kende.

Zofia’s lichaam werd nooit gevonden. Dat is op zich al verdacht. Maar er is meer.

In de dagen na de crash kreeg Sikorski’s weduwe, Helena, een mysterieus telegram. De afzender was onbekend. De boodschap was kort: “Zofia leeft. Wacht op bericht.” Helena Sikorska toonde het telegram aan de Britse autoriteiten. Zij namen het in beslag – en ze hebben het nooit teruggegeven. Het telegram is sindsdien verdwenen.

Wat stond er in dat telegram? Was het een hoax, bedoeld om de weduwe valse hoop te geven? Of was het een echte boodschap, van iemand die wist dat Zofia was weggevoerd, levend of dood?

Zofia’s stoffelijk overschot is nooit gevonden. Tot op de dag van vandaag is niet bekend wat er met haar is gebeurd.

Het onderzoek van het Instituut voor Nationale Herinnering (2008-2013)

In 2008 begon het Poolse Instituut voor Nationale Herinnering (IPN) een nieuw onderzoek naar de dood van Sikorski. Sikorski’s lichaam werd opgegraven uit de Wawel-kathedraal in Krakau, waar het in 1993 herbegraven was. Forensische onderzoekers onderzochten de resten met moderne technieken – CT-scans, DNA-analyse, en microscopisch onderzoek van botfracturen.

De conclusie was dat Sikorski stierf door verwondingen die pasten bij een vliegtuigcrash. Er waren geen tekenen van wurging of vergiftiging, zoals sommige eerdere theorieën hadden gesuggereerd. De schade aan zijn schedel en wervelkolom was consistent met een val van grote hoogte in water.

Maar de onderzoekers konden sabotage niet uitsluiten. De oorzaak van de crash – een vastgelopen liftbediening – was nog steeds niet bevredigend verklaard. En de vreemde omstandigheden rond de crash – de vijf verdwenen lichamen, de piloot die ineens een reddingsvest droeg, de aanwezigheid van Sovjet-agenten – waren daarmee niet verdwenen.

Een van de IPN-historici, Maciej Korkuć, zei in 2013: “Veel feiten wijzen op een moord. Maar we kunnen het niet bewijzen. Misschien zullen we het nooit kunnen bewijzen.”

De geclassificeerde archieven

De grootste hindernis voor een definitieve conclusie is niet technisch, maar politiek. De Britse regering heeft de archieven over de crash nog steeds niet volledig vrijgegeven. Ze werden eerst voor vijftig jaar geclassificeerd – tot 1993. Daarna werd de deadline verlengd tot 2033. Sommige documenten zijn mogelijk nog langer geheim.

Wat valt er te verbergen, tachtig jaar na dato? Zijn er namen van Britse agenten die nog steeds geheim moeten blijven? Of is er een afspraak met de Sovjet-Unie – later Rusland – om bepaalde gevoelige informatie niet te onthullen?

De onopgeloste vraag

Dus wat geloven we? Was het een ongeluk – een simpele technische storing, zoals de Britten al die tijd hebben beweerd? Of was het een moord – gepland door Stalin, uitgevoerd door Philby, en gedoogd door Churchill?

De waarheid is dat we het niet weten. En misschien zullen we het nooit weten. De archieven blijven gesloten tot 2033. Tegen die tijd zijn alle betrokkenen – de piloten, de agenten, de politici – al lang dood. De getuigen zijn er niet meer.

Wat we wel weten: met Sikorski’s dood verloor Polen zijn meest capabele leider. Het land dat hij had willen redden, werd na de oorlog een Sovjet-satelliet. De mannen die met hem hadden gevochten, konden niet terugkeren. Zijn visie van een vrij, onafhankelijk Polen.

Epiloog: de man die niet mocht terugkeren

Sikorski ligt nu in de Wawel-kathedraal in Krakau, tussen de koningen van Polen en de nationale helden. Zijn graf is een pelgrimsoord voor Polen die geloven in een vaderland dat vrij is.

Maar zijn geest waart nog steeds rond. De vragen zijn nog niet beantwoord. De waarheid is nog niet boven water gekomen. En zolang de archieven gesloten blijven, zal Sikorski’s dood een van de grootste mysteries van de Tweede Wereldoorlog blijven.

Misschien is dat precies wat de daders wilden: een mysterie dat nooit wordt opgelost. Een dood die nooit wordt gewroken.