In 1525 knielde Albrecht van Hohenzollern, de laatste grootmeester van de Duitse Orde, voor de Poolse koning in Krakau. Hij legde de eed van trouw af als hertog van een nieuw, wereldlijk Pruisen — een leengoed onder de Poolse kroon. Niemand kon toen vermoeden dat dit kleine hertogdom, anderhalve eeuw later, zou uitgroeien tot de macht die Polen van de kaart zou vegen. Het is een verhaal van erfopvolging, opportunisme en een koninkrijk dat zijn eigen graf groef door een vazal te vertrouwen.

1618: Het leengoed wisselt van eigenaar

Toen Albrecht in 1568 stierf, werd hij opgevolgd door zijn zoon Albrecht Friedrich. Maar deze Albrecht Friedrich vertoonde tekenen van zware melancholie, en het bestuur van het hertogdom kwam in handen van administrateurs uit de Brandenburgse tak van de familie . De Brandenburgse keurvorst Johann Sigismund werd in 1611 formeel met het hertogdom beleend, en toen Albrecht Friedrich in 1618 stierf, erfde hij het daadwerkelijk . Het hertogdom Pruisen viel zo aan Brandenburg — maar bleef voorlopig onder de leenheerschappij van de Poolse koning .

Dat was de eerste scheur in de dam. Een Pools leengoed was nu in handen gekomen van een Duitse keurvorst die in het Heilige Roomse Rijk geworteld was en over veel meer middelen beschikte dan de oorspronkelijke hertogen. De Poolse kroon had dit zien aankomen noch kunnen voorkomen. De Brandenburgse Hohenzollern erfden niet alleen het land, maar ook de ambitie om er meer van te maken.

1657/1660: De soevereiniteit afgeschud

De echte doorbraak kwam tijdens de Zweedse Zondvloed, de verwoestende oorlog die Polen in de jaren 1655–1660 teisterde. Brandenburg-Pruisen, onder leiding van de Grote Keurvorst Frederik Willem, wist de Poolse nood maximaal uit te buiten. Eerst koos hij de zijde van de Zweden, maar al snel liep hij over naar de Polen — tegen een prijs . In de Verdragen van Wehlau en Bromberg (1657) werd Frederik Willem door koning Jan Casimir erkend als soeverein hertog van Pruisen, vrij van alle leenplichten . De Poolse kroon behield wel enkele rechten: bij het uitsterven van de Hohenzollernse mannelijke lijn zou Pruisen aan Polen terugvallen, en de Pruisische standen moesten bij elke nieuwe Poolse koning de zogenaamde “eventuele huldiging” afleggen .

In 1660 bevestigde de Vrede van Oliva, die de Noordse Oorlog beëindigde, deze nieuwe situatie . Voor Polen leek het een acceptabele deal: rust aan de noordgrens, een bondgenoot in plaats van een vijand. Maar de juridische werkelijkheid was subtieler. Door de keurvorst niet langer als vazal te benoemen en hem tegelijk als gelijkwaardige partij in het verdrag te erkennen, was de feodale band in feite opgeheven . Polen behield nog tal van rechten, maar de daadwerkelijke uitoefening daarvan liet te wensen over. De Poolse nalatigheid en de actieve politiek van Frederik Willem deden de rest .

1701–1772: Van leengoed naar verdeelpartner

In 1701 kroonde keurvorst Frederik III zichzelf in Koningsbergen tot “koning in Pruisen” als Frederik I . De titel was bewust bescheiden gekozen: hij was koning in Pruisen, niet van Pruisen, omdat Polen nog altijd de soevereiniteit over Koninklijk Pruisen (West-Pruisen) bezat — het gebied dat Brandenburg met Oost-Pruisen zou moeten verbinden . Die verbinding werd de obsessie van de Hohenzollern.

Onder Frederik de Grote groeide Pruisen uit tot een Europese militaire mogendheid. Toen in 1772 de Eerste Poolse Deling werd gesloten, was Pruisen een van de drie roofdieren. Frederik de Grote verwierf 36.000 km² met 580.000 inwoners, waaronder het strategisch cruciale gebied dat Brandenburg en Oost-Pruisen eindelijk met elkaar verbond . Het was de vervulling van een eeuwenoude droom: de Hohenzollern hadden hun verspreide gebieden aaneengesloten, ten koste van Polen .

De ironie is wrang. In 1525 had Albrecht van Hohenzollern als vazal geknield voor de Poolse koning. In 1772 stond zijn verre opvolger Frederik de Grote zij aan zij met Catharina de Grote en keizer Jozef II om Polen te verdelen. De “tijdbom” die in 1525 werd gelegd, was precies op tijd afgegaan — voor Pruisen, niet voor Polen. De les is even simpel als hard: een leengoed dat zijn eigenaar overleeft, wordt een roofdier. En Polen had te lang niet doorgehad dat het zijn eigen roofdier had grootgebracht.