In juli 2021 ontstond een nieuw idee voor mijn blog om de houten Orthodoxe kerken in de regio, waar ik woon, te beschrijven. In mijn eerste artikel over dit onderwerp heb ik over zes kerkjes verteld. Afgelopen vrijdag heb ik de volgende vijf bezocht waaronder een van de UNESCO Werelderfgoedlijst. De route was deze keer veel langer en ook pittoresker.
Mijn route ging deze keer door Bogusza, Binczarowa, Sękowa, Owczary, Kwiatoń en Kamianna. In totaal 103 km.
De bouw van de Orthodoxe kerken
De bouw van een Orthodoxe kerk is veel meer dan een architectonische onderneming; het is een sacrale handeling, een tastbaar gebed, en een weerspiegeling van de kosmische ordening. Elke kerk, of hij nu bescheiden is of monumentaal, volgt diepe theologische en symbolische principes die zijn wortels hebben in het vroege christendom en de Byzantijnse traditie.
De kerk als universum: De kerk symboliseert de hele schepping: het gewelfde dak is de hemel, de vloer de aarde, en de koepel de hoogste hemel, waar Christus als Alheerser heerst.
De kerk als menselijk lichaam: Je kunt een orthodoxe kerk zien als een menselijk lichaam. Elk deel heeft een eigen betekenis. Het altaar (het allerheiligste deel) staat voor het hoofd – de plek van de gedachten, verbonden met de hemel. Het schip (het grote middenstuk) is de romp – waar de gemeenschap van gelovigen samenkomt. De ingang is de voeten – het contactpunt met de gewone wereld, waar je spirituele reis begint.
Oriëntatie op de opgaande zon: Orthodoxe kerken zijn altijd oost-west georiënteerd. Het altaar ligt in het oosten, richting het licht van de opkomende zon – een symbool van Christus, het “Licht der Wereld” – zodat de gelovigen tijdens het gebed letterlijk naar het Licht keren.
Vergeten parel: de stille schoonheid van de Cosmas-en-Damiaankerk in Bogusza
De houten orthodoxe kerk in Bogusza (in het zuidoosten van Polen, in het Subkarpatisch woiwodschap) is een belangrijke historische en culturele bezienswaardigheid. Hier zijn de belangrijkste feiten over de kerk.
Diep verscholen in het weidse, groene landschap bij Gorlice, op een stil heuveltje in het dorp Bogusza, wacht een bescheiden maar betoverend juweel: de houten kerk van de Heilige Cosmas en Damianus (Cerkiew św. Kosmy i Damiana).
Dit is geen UNESCO-monument dat toeristenstromen trekt, maar een stille getuige. Gebouwd in 1858, staat ze er nog steeds, een laatste, trotse vertegenwoordiger van de Lemkose houten bouwkunst in dit gebied.
Een tijdscapsule van Lemkose spiritualiteit
De reis erheen: De rit door het golvende landschap is al een belevenis. Dit is het Polen van eindeloze weiden, eenzame boerderijen en het gevoel aan het einde van de wereld te zijn.
De absoluutheid: Je staat hier vaak alleen. Het enige geluid is de wind door de bomen en het geritsel van de bladeren. Het uitzicht over de vallei is jouw alleen.
Een moment van reflectie: Dit is de perfecte plek om even te pauzeren en de tragische, maar ook veerkrachtige geschiedenis van dit grensland in je op te nemen.
De hemelse houten kerk van Binczarowa
Als je de kronkelende weg vanuit het pittoreske stadje Grybów naar het zuiden volgt, klim je langzaam de heuvels van het Beskiden-gebergte in. Op een verhoogd plateau met panoramisch uitzicht over golvende weiden en donkere bossen, verschijnt er een silhouet dat de tijd lijkt te hebben getrotseerd: de houten kerk van Sint Demetrius (Cerkiew św. Dymitra) in Binczarowa.
Gebouwd in 1760, overleefde ze oorlogen, gedwongen volksverhuizingen en de veranderende politieke winden, om vandaag te stralen als één van de mooiste en meest harmonieuze voorbeelden van Lemkose houten sacrale architectuur in heel Polen.
Het echte wonder voltrekt zich echter wanneer je de zware, met ijzer beslagen deur opent. Binnen ontmoet je een overweldigende, hemelse cyclus van Bijbelse taferelen, heiligen en engelen. De kroon op het werk is de iconostase uit de 18e eeuw, een wand van iconen die glanst van bladgoud en diepe spiritualiteit. De iconen vertellen het verhaal van het heil, van de Schepping tot het Laatste Oordeel. Hier is geen centimeter ongebruikt; het is een totale kunstervaring die je even laat stilstaan.
De Sint-Demetriuskerk in Binczarowa is meer dan een bezienswaardigheid. Het is een ontmoeting. Je ontmoet er prachtige volkskunst, een bewogen verleden en een diepe stilte die je alleen hier in de bergen vindt. Het is de perfecte stop op je roadtrip. Zet even de motor uit, kijk goed om je heen en laat het op je inwerken. Als je weer verder rijdt, voel je je rijker, stiller en neem je een beetje van de Poolse ziel mee in je hart.
Othodoxe kerk van Sint-Filippus en Sint-Jacobus in Sękowa
Soms voelt een gebouw als meer dan alleen een bouwwerk. Het voelt als magie. Dat overkomt je bij de kerk van Sękowa. Zodra je haar ziet, met haar enorme, sprookjesachtige dak, snap je het meteen. Deze houten kerk, gebouwd rond 1520, is wereldberoemd en staat niet voor niets op de UNESCO Werelderfgoedlijst. Het is het meest gefotografeerde houten kerkje van Polen, en als je er staat, weet je waarom
Waar veel kerken de hemel in wijzen, lijkt Sękowa uit de aarde te groeien. Dit is het meesterwerk van de west-Karpatische gotische houten bouwstijl. Het interieur is overweldigend door zijn radicale eenvoud en kracht. Stap binnen en je wordt omarmd door de stilte en de intense geur van eeuwenoud eikenhout.
De kerk in Sękowa is geen gewone bezienswaardigheid. Het is hét hoogtepunt van je reis. Het laat zien dat echte schoonheid niet komt van dure materialen, maar van een groot idee, vakmanschap en de pure kracht van hout. Dit gebouw vertelt een sterk verhaal: wat mensen kunnen bouwen, wat oorlog kan kapotmaken, en hoe doorzettingsvermogen alles weer kan herstellen. Dit levende symbool van Polen mag je echt niet missen.
De houten Kerk van de Bescherming van de Moeder Gods (Cerkiew Opieki Bogurodzicy)
In het dorpje Owczary verscholen tussen heuvels en weiden, wacht een architectonisch fenomeen: de houten kerk van de Bescherming van de Moeder Gods.
Er is hier geen drukte of toegangshekken. Je bent even alleen met de geschiedenis en de stilte.
Geschiedenis van transformatie en tolerantie
De kerk van Owczary is een levend lesboek in de complexe geschiedenis van deze streek:
– 1670-1770: Gebouwd als een orthodoxe kerk voor de Lemkose gemeenschap
– 1743: Getransformeerd tot een Grieks-katholieke kerk na de Unie van Brest
– Na 1947: Na de gedwongen volksverhuizing van de Lemken (Operatie Wisła) werd ze een rooms-katholieke kerk
Ondanks deze veranderingen in rite en gemeenschap, werd het interieur nooit vernield of overgeschilderd. Dat is haar wonder: ze is een tijdscapsule waarin alle lagen van het geloofsleven van deze grensstreek bewaard zijn gebleven, als pagina’s in een boek.
De betoverende houten Sint-Paraskevakerk (Cerkiew św. Paraskewy) in Kwiatoń
Verborgen in het weidse, groene landschap van het Lemkose deel van de Karpaten, in het dorp Kwiatoń, vind je een van de meest harmonieuze en fotogenieke houten kerken van Polen: de Sint-Paraskevakerk (Cerkiew św. Paraskewy). Als je op zoek bent naar het perfecte plaatje van traditionele houten architectuur, is dit de plek.
Van buiten is de kerk een schoolvoorbeeld van de west-Lemkose stijl, gebouwd in de 17e eeuw en erkend als UNESCO Werelderfgoed. Het silhouet is onmiddellijk herkenbaar: een steil, met grijze shingles bedekt hoofd dak, van waaruit drie sierlijke, uivormige koepels oprijzen. De proporties zijn zo perfect dat het gebouw eerder een delicaat kunstwerk lijkt dan een dorpskerk. De kleine, open klokkentoren bij de ingang voegt een extra laag van charme toe.
De echte verrassing vind je binnen. Van buiten is de kerk eenvoudig, maar van binnen is het één grote explosie van kleur en goud. Alle muren en het plafond zijn volledig beschilderd met levendige Bijbelse taferelen uit de 18e en 19e eeuw.
Het aller-mooiste is de enorme iconostase: een gouden wand vol heiligenplaatjes. Het is een adembenemend kunstwerk. Als het zonlicht binnenvalt, begint al dat goud zacht te gloeien. Het voelt bijna magisch. Op deze plek word je helemaal ondergedompeld in de kunst en spiritualiteit van de Lemken.
De Sint-Paraskevakerk in Kwiatoń is niet zomaar een kerk; het is een levend icoon. Hier zie je de Lemkose cultuur op haar mooist. Het is één van de meest indrukwekkende en complete ervaringen die je in Polen kunt hebben. Als je de ziel van de Poolse bergen wilt leren kennen, mag je deze kerk echt niet missen.
De houten Sint-Paraskevikerk in Kamianna
Ik rijd verder door de groene heuvels van het Beskiden-gebergte, over smalle weggetjes tussen de bomen. Precies als je denkt dat er alleen maar natuur is, kom je in het dorpje Kamianna. En daar staat ze dan: de houten Sint-Paraskevikerk. Het is net alsof je plotseling in een sprookje bent beland.
Het is een kleine, intieme kerk die je raakt met haar tijdloze schoonheid. Ze is gebouwd in 1780. Elk stukje hout ademt de geschiedenis van de Lemken, de oorspronkelijke bewoners van deze streek. Het hout is grijs geworden door meer dan 200 jaar zon, regen en wind. Het laat zien hoe dit volk zich altijd heeft weten te redden.
Meer dan alleen een kerk
De kerk is nog steeds in gebruik door de rooms-katholieke gemeenschap (een erfenis van de naoorlogse geschiedenis), wat haar een levendige, gekoesterde sfeer geeft. Maar een bezoek hier gaat niet alleen om het gebouw. Kamianna staat ook bekend als “het koninginnendorp” vanwege de bijenteelt. Combineer je bezoek dus vooral met:
– Een bezoek aan het Bijenteeltmuseum
– Het proeven van lokale honing en de beroemde honinglikeur (Miód Pitny)
– Een wandeling door de serene omgeving, waar het enige gezoem dat je hoort van échte bijen komt
Deze kerken staan er niet om indruk te maken, maar om te vertellen. Ze vertellen over de vakmensen die ze bouwden, de gemeenschappen die er baden. Dit zijn geen musea achter glas. Het zijn levende plekken. Ze bieden een moment van rust, verwondering en een diep gevoel van verbinding – met het vakmanschap van toen, en de stille kracht van deze Poolse heuvels nu.
