Polen, mei 1926. Het land is amper acht jaar onafhankelijk, maar de democratie dreigt te stikken in haar eigen ruzies. Terwijl de economie kreunt onder een verlamde politiek, groeit de woede van de machteloze burger. Op 10 mei wordt de boerenleider Wincenty Witos voor de derde keer minister-president. Zijn coalitie wordt gedoogd door de rechtse Endecja – de grootste vijand van de oude generaal Józef Piłsudski.
Sinds 1923 leeft Piłsudski teruggetrokken in zijn villa in Sulejówek. Vanuit de schaduw blijft hij het parlementaire systeem bespotten als een krachteloze “sejmokracie”. De benoeming van Witos is voor hem de ultieme provocatie. Het land, zo oordeelt Piłsudski, is niet langer te genezen met woorden – alleen een chirurgische ingreep kan het redden.
Twee dagen later, op 12 mei, begint het ondenkbare. De generaal verlaat zijn villa, stelt zich aan het hoofd van trouwe legereenheden en trekt naar Warschau. De hoofdstad wordt drie dagen lang het toneel van straatgevechten, beschoten bruggen en een dramatische ontmoeting tussen twee voormalige kameraden. Wanneer het stof optrekt, heeft Piłsudski de macht gegrepen – maar weigert hij de hoogste functie.
12 mei, vroeg in de ochtend: Piłsudski verlaat Sulejówek
Op 12 mei 1926 omstreeks 04.00 uur verliet Józef Piłsudski zijn villa in Sulejówek. Hij stelde zich aan het hoofd van enkele duizenden soldaten – voornamelijk uit het 7e Regiment Ułanen en andere eenheden die hem trouw waren. Zijn doel was Warschau. Zijn middel: militair geweld. Zijn juridische basis: geen. De regering-Witos was democratisch geïnstalleerd; Piłsudski had geen enkele constitutionele rechtvaardiging voor zijn mars.
De ontmoeting op de Poniatowski-brug: het ultimatum
Rond het middaguur bereikten Piłsudski’s troepen de Poniatowski-brug over de Wisła. Daar verscheen plotseling president Stanisław Wojciechowski – een oude vriend van Piłsudski uit de socialistische ondergrondse beweging.
De president stelde zich op tussen de twee legermachten en eiste dat Piłsudski zich terugtrok. “Ik heb geen andere weg dan de illegale,” antwoordde Piłsudski volgens getuigen. Hij weigerde het bevel van het staatshoofd op te volgen. Dat was het moment waarop de staatsgreep onomkeerbaar werd.
Drie dagen straatgevechten in Warschau
Wat volgde was geen bloedeloze machtswisseling, maar een volwaardige stadsoorlog. Regeringsgetrouwe eenheden – onder bevel van generaal Tadeusz Rozwadowski – namen stellingen in rond het centrum. Piłsudski’s opstandelingen bestormden strategische punten.
Gedurende 12, 13 en 14 mei werd Warschau geteisterd door gevechten:
- De bruggen over de Wisła waren fel omstreden.
- Het hoofdpostkantoor en het ministerie van militaire zaken waren schouwplaatsen van urenlange vuurgevechten.
- In de wijk Praga vielen veel burgerslachtoffers door artillerievuur.
Cijfer: Volgens officiële opgaven kwamen 379 mensen om (sommige historici schatten het aantal hoger). Daaronder vielen ook burgers die toevallig op straat waren.
14 mei: de regering verliest de controle
Op 14 mei werd duidelijk dat Piłsudski de overhand kreeg. De regering-Witos had zich verschanst in het Belvedère-paleis, maar zonder voldoende militaire steun. Premier Wincenty Witos besefte dat verder verzet zinloos was. Hij bood de overgave van zijn kabinet aan – niet aan Piłsudski, maar aan de president.
15 mei: Piłsudski weigert het presidentschap
Nu de staatsgreep was geslaagd, had Piłsudski de vrije hand. Hij kon de hoogste macht grijpen. Maar hij deed iets opmerkelijks: hij weigerde het presidentschap. In plaats daarvan zorgde hij ervoor dat zijn vertrouweling Ignacy Mościcki – een relatief onbekende scheikundige – president werd.
Piłsudski zelf nam de functie van Algemeen Inspecteur van de Krijgsmacht. Dat was officieel een militaire functie, maar in de praktijk bleef hij de werkelijke machthebber van Polen. Hij was niet meer verantwoording schuldig aan het parlement, dat vanaf nu slechts een façade was.
Het begin van de Sanatie-dictatuur
De Meiststaatsgreep was een illegale machtsgreep die een democratisch gekozen regering met geweld ten val bracht. Het resultaat was geen redding van Polen, maar de afbraak van de parlementaire democratie. In de jaren die volgden, zou Piłsudski’s regime – de Sanatie – stap voor stap de vrijheden van burgers inperken. Deel 2 van deze serie beschrijft die consolidatie van de dictatuur: de gevangenissen, de showprocessen en de dood van de dictator.
