Waarom was Duitsland rijp voor het Nazisme?

Het is een verleidelijk simplistische verklaring: Adolf Hitler als de grote architect van het kwaad, een demonische figuur die een onschuldige natie misleidde en meesleepte in de afgrond. Maar geschiedenis geschiedt zelden door één man alleen. Een vulkaan barst niet louter uit omdat er een vonk valt; de onderliggende spanning moet zich al hebben opgebouwd, laag na laag, door eeuwen heen.

Was Duitsland in 1933 een onbeschreven blad, rijp voor elke ideologie? Of bestond er een unieke, giftige cocktail van historische erfenissen, intellectuele stromingen en maatschappelijke trauma’s die het land bijzonder vatbaar maakte voor de totalitaire verleiding van het nazisme? Dit artikel betoogt het laatste. Het nazisme was geen onverklaarbaar historisch ongeluk, maar de pathologische culminatie van een ‘Duitse staat van denken’—een diepgewortelde constellatie van factoren.

We gaan op zoek naar de breuklijnen die lang voor 1933 ontstonden: van het middeleeuwse verlangen naar een Sacrum Imperium dat een latente hang naar eenheidsmacht voedde, tot het Pruisisch militarisme dat de staat op het leger grondvestte. Van de expansionistische droom van Mitteleuropa die transformeerde tot het dodelijke Lebensraum, tot de invloed van de reactionaire Junkers. En daar voegen we de vergeten ingrediënten aan toe: het romantisch verzet tegen de Verlichting, het collectieve trauma van Versailles, en een pseudowetenschappelijk geloof in raciale strijd.

Door deze lijnen samen te brengen, zien we hoe de grond in Duitsland niet slechts bewerkt, maar al diep geploegd was. Hitler was niet de oorzaak, maar de katalysator. Dit is het verhaal van hoe een natie rijp werd voor de catastrofe.

De Romantische reactie & het irrationalisme

De Duitse Romantiek was meer dan een artistieke stroming; het werd een fundamentele Denkweise. Binnen deze literaire stroming stelden Duitse denkers en dichters het gevoel, de intuïtie en de mystieke eenheid van het volk (Volksgeist) met zijn landschap en geschiedenis.

Deze intellectuele revolutie schiep het conceptuele vergif waar het nazisme later uit zou putten. Het verwerpt het universele ten gunste van het organische en eigen-soortige. Het ideaal werd niet de wereldburger, maar de mens geworteld in Blut und Boden (bloed en bodem).

Het nazisme is, in essentie, een politieke uitwas van dit romantisch irrationalisme. Hitler sprak niet tot het verstand, maar tot het onderbuikgevoel, tot mythes en tot een nostalgisch verlangen naar een organische, heroïsche gemeenschap. Het Derde Rijk was zijn groteske vertolking: een zogenaamd “natuurlijke” ordening gebaseerd op instinct, ras en wilskracht, waarbij de kille rede werd verdrongen door een cultus van emotie, propaganda en geloof in een Voorzienigheid die het Duitse volk was toebedeeld.

Het trauma van Versailles en de “Dolkstootlegende”

Terwijl de Romantiek een intellectueel vergif brouwde, sloeg de politieke werkelijkheid van 1919 een diepe, collectieve wond. Het Verdrag van Versailles werd in Duitsland niet gezien als een vredesakkoord, maar als een vernederende Diktat. De clauses over oorlogsschuld (Artikel 231), de astronomische herstelbetalingen en het verlies van grondgebied voedden een allesoverheersend gevoel van onrecht. Deze nationale vernedering vormde de perfecte voedingsbodem voor een gevaarlijke mythe: de Dolkstootlegende.

Volgens deze mythe was het onverslagen Duitse leger in het veld verraden door “ontaarde” burgers op het thuisfront: socialisten, liberalen en vooral Joden. Dit verzinsel deed twee dingen: het spaarde het militaire establishment en de conservatieve krachten van blaam, en het stak de nieuwe, kwetsbare Weimarrepubliek in brand. Democratie en pluralisme werden zo geassocieerd met verraad en nederlaag.

De combinatie was giftig. Het reële trauma van Versailles schiep een brandend verlangen naar revanche en herstel van eer. De mythe van de dolkstoot verschafte een zondebok en ondergroef tegelijkertijd elk legitiem gezag van de democratische staat. In dit klimaat van gekrenkt nationalisme en collectief wantrouwen kon een beweging die zowel wraak als een interne zuivering beloofde, op massale aanhang rekenen. Het nazisme presenteerde zich niet toevallig als de radicale genezer van beide wonden: het zou het “schande-vredesverdrag” vernietigen én de “verraders” uitroeien. Zo werd een nederlaag omgezet in een messiaanse missie.

Specifieke crises van de Weimarrepubliek

Een kwetsbare democratie kan één crisis overleven. Maar de Weimarrepubliek werd in haar korte bestaan getroffen door een opeenvolging van existentiële schokken, die niet alleen haar instellingen, maar ook het psychologisch draagvlak voor de democratie bij de bevolking wegvaagden. Het was een perfecte storm van hyperinflatie en massawerkloosheid.

De Hyperinflatie van 1923 was meer dan een economische catastrofe; het was een sociaal en moreel failliet. Spaargeden van een leven verdampten in weken. Het vernietigde het vertrouwen van de burgerij en middenklasse – de traditionele pijlers van stabiliteit – in de staat, het geld en het hele rationele idee van vooruitgang en planning. Het voedde een cynisch ressentiment tegen het “systeem” en een verlangen naar een sterke hand die orde zou brengen.

Net toen een periode van schijnbare stabiliteit (de Goldene Zwanziger) enig herstel bracht, sloeg de Grote Depressie (1929) toe. Met de Amerikaanse leningen teruggetrokken, stortte de Duitse economie in. Miljoenen werden werkloos. Waar de inflatie vooral de spaarders trof, trof deze crisis de hele arbeidende bevolking.

Het gevolg was een cumulatieve uitholling. Elke crisis dreef een nieuwe groep kiezers naar de extremen van links en rechts. Het gematigde centrum verdampte. De staat reageerde met nooddecreten, waardoor de parlementaire democratie steeds verder werd uitgehold. Crisis werd de normale toestand. In deze atmosfeer van permanente nood en instabiliteit leek de “totale oplossing” van de nazi’s niet langer een gevaarlijk extremisme, maar een redelijk alternatief voor een systeem dat compleet had gefaald.

De staat als legerkazerne – Pruisisch militarisme

Waar andere naties een leger hebben, was Pruisen in wezen een leger dat een natie had. Dit Pruisisch militarisme was geen onderdeel van de staat, maar de fundamentele organisatievorm ervan. Het was een cultuur waarin militaire waarden – gehoorzaamheid, hiërarchie, plicht en de eer van het uniform – de hoogste sociale en morele normen waren. De civiele maatschappij werd hieraan ondergeschikt gemaakt.

De dragers van deze cultuur waren de Junkers, de aristocratische landeigenaren van Oost-Elbe. Als officierskaste leverden zij de generaals en bestuurders, en zij belichaamden het symbiose tussen grondbezit, politieke macht en militaire commandostructuur. Hun wereldbeeld was anti-parlementair, anti-liberaal en diep wantrouwend tegenover elke vorm van democratische volkssoevereiniteit.

De eenwording van Duitsland in 1871 onder leiding van Pruisen betekende niet de opheffing, maar de export van deze cultuur naar heel het Duitse Rijk. Het keizerlijke Duitsland werd een “gemilitariseerde samenleving”, waar burgerlijke status vaak werd afgemeten aan reserve-officiersrang en waar het leger zichzelf als de ware kern van de staat bleef zien, onttrokken aan parlementaire controle.

De nederlaag van 1918 bracht hier geen definitief einde aan. Het leger trok zich formeel terug, maar de mentaliteit leefde voort in de Freikorps, in veteranenorganisaties, en in een ambtenarij die gehoorzaamheid boven democratisch ethos stelde. Het nazisme, met zijn marcherende SA- en SS-colonnes, zijn cultus van discipline en zijn “Führerprinzip”, was een radicaal-populaire en revolutionaire voortzetting van deze traditie. Het beloofde de Junker-elite de herstelling van hun militaire eer en sociale status, in ruil voor hun loyaliteit. Hitler erfde niet alleen een oorlogsmachine, maar een samenleving die al eeuwenlang geoefend was in het denken in termen van commando en gehoorzamen.

Radicaal social darwinisme en rassenhygiëne

De nazi-ideologie presenteerde zichzelf niet als louter barbaars instinct, maar als de logische en zelfs wetenschappelijke toepassing van natuurwetten op mens en maatschappij. Deze vermeende wetenschappelijke basis vond zij in een specifieke en radicale interpretatie van Sociaal Darwinisme, versmolten met de theorieën van de Rassenhygiëne.

Waar Charles Darwin de evolutie van soorten beschreef via natuurlijke selectie, paste men dit principe toe op de strijd tussen volkeren en rassen. In deze visie was geschiedenis geen verhaal van culturele of spirituele vooruitgang, maar een meedogenloze biologische overlevingsstrijd. Het concept van ‘survival of the fittest’ werd vertaald naar een rechtvaardiging voor imperialistische expansie (Lebensraum als biologisch noodzakelijk) en voor de onderdrukking of eliminatie van ‘minderwaardige’ rassen.

Dit werd gekoppeld aan de pseudowetenschap van de Rassenhygiëne (eugenetica), die al voor 1914 in Duitsland (en internationaal) een brede aanhang had onder academici, artsen en progressieve denkers. Haar doel was het ‘verbeteren’ van het volkslichaam door het ‘onkruid’ eruit te snijden: erfelijke ziektes, geestelijke handicaps en ‘asociaal’ gedrag moesten worden uitgefaseerd door sterilisatie en later eliminatie. Waar dit in andere landen bleef steken in debat en beperkte programma’s, vond het in Duitsland een staat die bereid was het tot de uiterste consequentie door te voeren.

Het nazisme verhief de Arische ‘Nordische’ ras tot evolutionaire piek en stelde dat dit ras zichzelf alleen kon zuiveren en behouden door zowel interne ‘smet’ (gehandicapten, ‘onwaardigen’) als externe bedreigingen (het ‘Joods-Bolsjewistische’ gevaar) uit te roeien. Artsen werden de bewakers van de rasgrenzen, biologen de theoretici van de vernietiging.

De fragmentatie van het Duitse politieke landschap (Lager)

De zwakte van de Weimarrepubliek was niet enkel politiek, maar sociaal-antropologisch van aard. De Duitse samenleving was sinds de 19e eeuw versteend in gescheiden, vijandige zuilen (Lager): het socialistische (arbeiders), het katholieke, het liberale en het nationalistisch-conservatieve. Deze zuilen hadden elk hun eigen wereld: vakbonden, scholen, kranten, sportverenigingen en sociale kringen. Men trouwde binnen de zuil, dacht binnen de zuil, en wantrouwde die daarbuiten diepgaand.

Dit was geen gezond pluralisme, maar een fundamentele onverzoenbaarheid. Het socialistische Lager droomde van een klassenloze staat, het katholieke van een confessioneel herstel, en het nationalistische van een autoritair keizerrijk. De nieuwe democratie was voor hen geen gedeeld huis, maar slechts een tijdelijke wapenstilstand, een strijdtoneel om de ware aard van de Duitse staat te bepalen.

Deze versplintering had een verwoestend effect op de parlementaire democratie. Het maakte stabiele, meerderheidsvormende coalities op basis van compromis bijna onmogelijk. Regeringen waren zwak en wankel, vaak afhankelijk van negatieve meerderheden (tegen iets, niet vóór iets). Het belangrijkste was niet het landsbelang, maar het zuilbelang.

De nazi’s speelden op meesterlijke wijze in op deze verdeeldheid. Zij presenteerden zichzelf als de enige beweging die boven de zuilen stond. Hun belofte van een Volksgemeinschaft (volksgemeenschap) was een giftig aantrekkelijk antwoord op de verscheurde maatschappij: het beloofde een eind aan de klassenstrijd, de confessionele twisten en het partijengekrakeel. Door alle traditionele Lager aan te vallen, positioneerden zij zich paradoxaal genoeg als de enige echte nationale eenheidskracht.

Toen de crisis van de jaren dertig uitbrak, koos elke zuil eerst voor zijn eigen behoud. De conservatieve elites dachten de nazi’s te kunnen temmen en gebruiken tegen het socialistische gevaar. De verdeelde democratische krachten slaagden er niet in een weerbaar front te vormen. Zo werd de gefragmenteerde maatschappij, die nooit een cultuur van gedeeld burgerschap had ontwikkeld, het perfecte slachtoffer voor een beweging die verdeeldheid gebruikte om aan de macht te komen en vervolgens alle zuilen in één totalitaire staat te vernietigen.

Was Duitsland ‘klaar’ voor het nazisme?

Met zoveel factoren op tafel dringt zich één conclusie op: Duitsland was niet slechts ‘kwetsbaar’ voor het nazisme, maar door een unieke historische constellatie structureel voorbereid op een beweging van dit soort. Hitler was niet de oorzaak, maar de katalysator die het reeds aanwezige giftige mengsel tot ontploffing bracht.

Dit maakt de Duitse situatie uniek. Geen ander land in het interbellum combineerde al deze factoren in zo’n extreme mate en intensiteit. Italië had fascistische tradities, maar geen vergelijkbaar pseudowetenschappelijk rassenprogramma; Japan had militarisme en expansionisme, maar geen vergelijkbare ideologie van biologische vernietiging. In Duitsland kwamen alle elementen samen: een specifiek intellectueel erfgoed, een specifiek sociaal-politiek systeem, een specifiek nationaal trauma en een specifieke economische crisis.