Nationalisme versus imperialisme: een principieel onderscheid

In het vorige artikel werd de stelling verdedigd dat Nazi-Duitsland imperialistisch was. Aan de hand van het Lebensraum-concept, de economische uitbuiting van bezette gebieden, het koloniale bestuur met bijbehorende rassenhiërarchie en het streven naar wereldmacht (Weltmachtstreben) werd aangetoond dat het Derde Rijk voldeed aan alle kenmerken van imperialisme. Tegelijkertijd werd erkend dat de ideologie van het nationaalsocialisme – met zijn nadruk op biologische rassenleer en systematische vernietiging – een radicale variant vertegenwoordigde, die door historici wel vernietigingsimperialisme wordt genoemd.

Die analyse roept echter een nieuwe, meer fundamentele vraag op: wat is eigenlijk de verhouding tussen nationalisme en imperialisme?

In het publieke debat, in schoolboeken en zelfs in een groot deel van de historische literatuur worden deze twee begrippen vaak door elkaar gebruikt of als verwante fenomenen beschouwd. Nationalisme wordt dan gezien als een ideologie die kan “ontaarden” in imperialisme, of als de voedingsbodem waaruit imperialisme zou ontstaan. De Tweede Wereldoorlog en het nazisme worden daarbij steevast aangehaald als het ultieme bewijs van de gevaren van nationalisme.

Deze gangbare opvatting berust echter op een fundamentele conceptuele verwarring. Nationalisme is principieel iets anders dan imperialisme. Waar imperialisme draait om de uitbreiding van macht over andere volken, draait nationalisme om de zelfbeschikking van het eigen volk. De twee zijn niet alleen verschillend, ze zijn in essentie tegengesteld: nationalisme is de ideologie van verzet tegen overheersing; imperialisme is de ideologie van overheersing.

Dit artikel beoogt dat principiële onderscheid helder te maken. Eerst worden beide begrippen gedefinieerd en van elkaar onderscheiden. Vervolgens wordt aangetoond dat nazisme – ondanks zijn nationalistische retoriek – geen vorm van nationalisme was, maar een imperialistische ideologie die zich als nationalisme vermomde. Daarna wordt geanalyseerd waarom de verwarring tussen nationalisme en imperialisme zo hardnekkig is, en welke belangen er gediend waren – en nog steeds zijn – bij het gelijkstellen van nationalisme aan nazisme. Tot slot wordt stilgestaan bij de politieke implicaties van dit onderscheid: wie wint er bij een discours dat nationalisme verdacht maakt, en wie wordt er door gedesoriënteerd?

Want de geschiedenis van de verwarring tussen nationalisme en imperialisme is geen neutrale geschiedschrijving. Het is een geschiedenis van propaganda – propaganda die, ironisch genoeg, niet werd gevoerd door de bestrijders van imperialisme, maar door de imperiale machten zelf.

Begripsbepaling – wat is nationalisme en wat is imperialisme?

Voordat we de verhouding tussen nationalisme en imperialisme kunnen analyseren, is het noodzakelijk beide begrippen helder te definiëren. Te vaak worden ze door elkaar gebruikt of als twee uitingen van hetzelfde fenomeen beschouwd. Een precieze begripsbepaling laat echter zien dat het om twee principieel verschillende – en in essentie tegengestelde – ideologieën gaat.

Wat is nationalisme?

Nationalisme is in de kern een emancipatoire ideologie. De historicus Ernest Gellner, een van de belangrijkste theoretici van het nationalisme, formuleerde het als volgt: nationalisme is het politieke principe dat de culturele eenheid en de politieke eenheid congruent moeten zijn. Simpel gezegd: een volk dat een gedeelde taal, cultuur en geschiedenis heeft, heeft het recht om in een eigen staat te leven en zichzelf te besturen.

Deze definitie bevat drie essentiële elementen:

Zelfbeschikking: Nationalisme is het streven van een volk om niet door anderen te worden overheerst. Of het nu gaat om de Griekse onafhankelijkheidsstrijd tegen het Ottomaanse Rijk (1821-1832), de Italiaanse eenwording (Risorgimento) of de dekolonisatiebewegingen in Afrika en Azië na de Tweede Wereldoorlog – overal waar nationalisme opkwam, was het gericht tegen een imperiale of buitenlandse overheerser.

Gelijkheid van naties: Nationalisme gaat uit van het principe dat elk volk hetzelfde recht heeft op zelfbeschikking. De Fransman en de Duitser, de Pool en de Rus, de Algerijn en de Fransman – in nationalistisch perspectief zijn het allen naties met een gelijkwaardig recht op een eigen staat. Dit principe sluit elke vorm van permanente overheersing van het ene volk door het andere uit.

Verzet tegen imperialisme: Omdat nationalisme streeft naar de bevrijding van het eigen volk van buitenlandse overheersing, is het per definitie anti-imperialistisch. Een nationalistische beweging kan niet tegelijkertijd imperialistisch zijn, omdat imperialisme juist de overheersing van andere volken behelst. De strijd van de Vietnamese nationalisten onder leiding van Ho Chi Minh tegen de Franse kolonisator was nationalistisch; de Franse poging om Vietnam als kolonie te behouden was imperialistisch. De twee staan lijnrecht tegenover elkaar.

Het is belangrijk op te merken dat nationalisme in de negentiende eeuw ook in Europa opkwam als bevrijdingsbeweging. De Duitse eenwording onder Bismarck was voor een deel een nationalistisch project: het bracht verschillende Duitstalige staten samen in één nationale staat. Maar zodra dat eenmaal was bereikt, kon die staat vervolgens imperialistische ambities ontwikkelen – niet vanwege zijn nationalisme, maar ondanks zijn nationalisme. Dat onderscheid is cruciaal.

Wat is imperialisme?

Imperialisme is in de kern een ideologie van overheersing. Waar nationalisme streeft naar gelijkwaardigheid tussen naties, streeft imperialisme naar hiërarchie: de overtuiging dat het ene volk het recht heeft om andere volken te onderwerpen, te exploiteren en te besturen.

De historicus Wolfgang Mommsen definieerde imperialisme als de neiging van een staat om zijn macht uit te breiden buiten zijn eigen grenzen, met als doel economische, strategische of prestigieuze voordelen te behalen ten koste van andere volken. Deze definitie bevat drie essentiële elementen:

Expansie: Imperialisme streeft naar uitbreiding van grondgebied, invloedssfeer of economische controle. Deze expansie gaat altijd ten koste van anderen: landen worden veroverd, volken worden onderworpen, economieën worden aan het moederland ondergeschikt gemaakt.

Hiërarchie: Imperialisme berust op de overtuiging dat sommige volken superieur zijn en daarom het recht hebben om andere, “minderwaardige” volken te besturen. Deze overtuiging kan cultureel zijn (de mission civilisatrice van het Franse imperialisme), economisch (de overtuiging dat westerse handel en kapitaal “ontwikkeling” brengen), of – in de meest extreme vorm – raciaal (de nazi-leer van Herrenrasse en Untermenschen).

Exploitatie: Imperialisme is niet alleen politieke overheersing, maar ook economische uitbuiting. Koloniën leverden grondstoffen, afzetmarkten en goedkope arbeidskrachten aan het moederland. De koloniale economie werd ingericht ten dienste van de imperiale macht, niet ten dienste van de gekoloniseerde bevolking.

Vanuit deze definitie is duidelijk dat imperialisme en nationalisme niet alleen verschillend zijn, maar principieel tegengesteld. Nationalisme verzet zich tegen overheersing; imperialisme is overheersing. Nationalisme streeft naar gelijkwaardigheid tussen naties; imperialisme streeft naar hiërarchie. Nationalisme wil het eigen volk bevrijden; imperialisme wil andere volken onderwerpen.

Als nationalisme en imperialisme zo duidelijk van elkaar verschillen, waarom worden ze dan zo vaak door elkaar gehaald?

Ten eerste omdat imperialistische machten zich vaak voordoen als nationalistisch. Het Britse Rijk presenteerde zich als de behartiger van Britse belangen, de nazi’s spraken over het Duitse volk, en de VS voeren vandaag de dag oorlogen onder vlaggen van nationale veiligheid. Maar dit is retoriek, geen ideologie. Het feit dat een imperiale macht zijn eigen nationale symbolen gebruikt, maakt hem nog niet nationalistisch – het maakt hem tot een imperiale macht die nationalistische emoties mobiliseert voor zijn eigen, imperialistische doelen.

Ten tweede omdat nationalisme in de negentiende-eeuwse Europese geschiedenis inderdaad samen met imperialisme opkwam. De Duitse eenwording (1871) en de Italiaanse eenwording (1861) waren nationalistische projecten, maar de staten die daaruit voortkwamen, ontwikkelden kort daarna imperialistische ambities. Dit heeft echter niets te maken met nationalisme als ideologie, en alles met de politieke en economische omstandigheden waarin deze nieuwe staten zich bevonden. Een nationale staat kan imperialistisch worden, maar dat betekent niet dat nationalisme daartoe leidt.

Ten derde omdat critici van nationalisme – zowel uit liberale als uit marxistische hoek – de term bewust hebben gebruikt om alle vormen van nationale identiteit verdacht te maken. Liberalen zagen nationalisme als een bedreiging voor de vrije handel en de internationale orde; marxisten zagen het als een afleidingsmanoeuvre van de bourgeoisie om de klassenstrijd te ondermijnen. Beide tradities hebben bijgedragen aan een discours waarin nationalisme per definitie negatief wordt gewaardeerd – en waarin de associatie met imperialisme en nazisme voor de hand ligt.

Een schematische samenvatting

Het principiële onderscheid tussen nationalisme en imperialisme kan als volgt worden samengevat:

Aspect	Nationalisme	Imperialisme
Kernprincipe	Zelfbeschikking	Overheersing
Richting	Bevrijding van het eigen volk	Onderwerping van andere volken
Verhouding tot andere volken	Gelijkheid (in principe)	Hiërarchie
Doel	Eigen staat, eigen bestuur	Uitbreiding van macht, grondgebied, economische controle
Verhouding tot kolonialisme	Anti-koloniaal	Koloniaal of neo-koloniaal
Historische rol	Dekolonisatie, onafhankelijkheidsstrijd	Kolonisatie, onderdrukking

Conclusie

Nationalisme en imperialisme zijn geen twee varianten van hetzelfde fenomeen, en nationalisme is ook geen “voortraject” naar imperialisme. Het zijn ideologieën met een tegengesteld karakter: de ene is gericht op bevrijding van overheersing, de andere is gericht op het uitoefenen van overheersing. Wie nationalisme en imperialisme aan elkaar gelijkstelt, maakt een categoriale fout – een fout die, zoals later in dit artikel zal blijken, niet toevallig is, maar politieke functies vervult.

Met dit begrippenkader kunnen we nu de centrale stelling van het vorige artikel nader bezien. Als nationalisme per definitie anti-imperialistisch is, wat was dan de ideologie van Nazi-Duitsland? Was het werkelijk nationalistisch, zoals het zich voordeed? Of was het, zoals in het vorige artikel werd betoogd, een vorm van imperialisme die zich bediende van nationalistische retoriek?

Nazisme als imperialisme, niet als nationalisme

Nu de begrippen nationalisme en imperialisme principieel van elkaar zijn onderscheiden, kunnen we de vraag beantwoorden die centraal staat in dit artikel: was Nazi-Duitsland nationalistisch of imperialistisch? Het antwoord luidt, in lijn met het vorige artikel, dat het Derde Rijk imperialistisch was, maar zich voordeed als nationalistisch. Deze vermomming is de belangrijkste oorzaak van de hardnekkige verwarring tussen beide begrippen.

De nazi-retoriek: nationalisme als dekmantel

De nazi’s spraken de taal van het nationalisme. Deutschland über alles, het belang van het Duitse volk, de vernedering van het Verdrag van Versailles, de eenwording van alle Duitsers in één rijk – dit waren thema’s die aansloten bij bestaande nationalistische sentimenten. De partijnaam zelf, de Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP), suggereerde een nationalistisch project.

Maar retoriek is niet hetzelfde als ideologie. Wat de nazi’s onder “Duitsland” verstonden, week fundamenteel af van wat nationalisten onder een natie verstaan. Voor nationalisten is een natie een gemeenschap van mensen die een gedeelde taal, cultuur en geschiedenis hebben. Voor de nazi’s was “Duitsland” geen culturele, maar een biologische categorie. Het Duitse volk was geen gemeenschap van burgers, maar een ras – en niet zomaar een ras, maar het “meesterras” (Herrenrasse) dat bestemd was om anderen te overheersen.

Deze verschuiving van culturele natie naar biologisch ras is cruciaal. Waar nationalisme streeft naar gelijkwaardigheid tussen naties, streeft nazisme naar rassenhiërarchie. Waar nationalisme het recht op zelfbeschikking voor alle volken erkent, ontkent nazisme dat recht aan “minderwaardige” rassen. De nazi’s spraken over het Duitse volk, maar wat ze bedoelden was iets radicaal anders: een imperiale heersersklasse die andere volken mocht onderwerpen en vernietigen.

Lebensraum: het bewijs van imperialisme

Het centrale idee van de nazi-expansiepolitiek was Lebensraum – “leefruimte”. Hitler formuleerde dit al in Mein Kampf (1924-1926) als het noodzakelijke doel van de Duitse buitenlandse politiek. Duitsland had, naar eigen zeggen, onvoldoende grondgebied om zijn bevolking te voeden en zich als wereldmacht te ontwikkelen. De oplossing moest worden gevonden in het oosten – in Polen, Oekraïne en Rusland – waar landbouwgrond, grondstoffen en ruimte voor Duitse kolonisten veroverd moesten worden ten koste van de daar levende Slavische volken.

Deze doctrine was onmiskenbaar imperialistisch:

• Expansie: Lebensraum behelsde de verovering van andermans grondgebied. Duitsland zou zich uitbreiden ten koste van andere volken.
• Hiërarchie: De Slavische volken in het oosten werden gedefinieerd als Untermenschen (minderwaardigen). Zij hadden geen recht op zelfbeschikking; zij waren bestemd om te worden verdreven, uitgebuit of vermoord.
• Exploitatie: De veroverde gebieden zouden worden geplunderd en hun bevolking zou worden ingezet als dwangarbeiders ten dienste van de Duitse kolonisten en de Duitse oorlogsindustrie.

Geen enkele nationalistische beweging streeft naar de verovering van andermans grondgebied of de onderwerping van andere volken. Dat is de definitie van imperialisme. Lebensraum was geen nationalistisch ideaal; het was een imperialistisch programma dat zich voordeed als nationalisme.

Generalplan Ost: kolonisatie als vernietiging

Het meest extreme bewijs van het imperialistische karakter van nazi-Duitsland is de Generalplan Ost. Dit was een uitgewerkt, gedetailleerd plan voor de kolonisatie van Oost-Europa op de lange termijn. Het voorzag in:

• De vestiging van miljoenen Duitse boeren op veroverd land;
• De aanleg van Duitse steden, spoorwegen en infrastructuur;
• De verdrijving, verhongering of uitroeiing van 30 tot 45 miljoen Slaven om plaats te maken voor de Duitse kolonisten.

Dit plan was geen nationalistisch project. Het was koloniaal imperialisme in zijn meest radicale vorm. Het verschilde niet principieel van wat Britse kolonisten in Noord-Amerika deden met de oorspronkelijke bevolking, of wat Belgische kolonisten in Congo deden met de Congolese bevolking. Het enige verschil was schaal en systematische uitwerking: de nazi’s maakten van koloniale verdrijving een centraal, staatsgeorganiseerd project met een bureaucratische precisie die in eerdere vormen van imperialisme ongekend was.

Maar het was wel degelijk imperialisme. De Generalplan Ost was een plan om andere volken te onderwerpen, te verdrijven en te vernietigen ten behoeve van de eigen bevolking. Dat is de essentie van imperialisme.

Geen assimilatie, maar vervanging

Een laatste onderscheid verdient aandacht. Nationalistische bewegingen streven in principe naar assimilatie: wie de taal leert, de cultuur aanneemt en zich identificeert met de natie, kan deel worden van die natie. Het Franse imperialisme had het ideaal van assimilation: gekoloniseerde onderdanen konden op termijn Franse taal, cultuur en burgerschap verwerven.

De nazi’s hadden geen assimilatie-ideaal. Voor hen was nationaliteit geen kwestie van cultuur of keuze, maar van bloed. Een Pool kon nooit Duits worden, ongeacht hoe hij zich gedroeg. De enige bestemming voor “minderwaardige” rassen was verdrijving, slavernij of vernietiging.

Ook dit toont het imperialistische karakter van het nazisme. Waar nationalisme streeft naar het samenbrengen van mensen rond een gedeelde cultuur, streeft imperialisme naar hiërarchie en uitsluiting op basis van afkomst. De nazi’s waren geen nationalisten; zij waren raciale imperialisten die de taal van het nationalisme gebruikten om hun overheersing te legitimeren.

De Holocaust: imperialisme in extremis

De Holocaust – de systematische moord op ongeveer zes miljoen Europese Joden – wordt vaak gezien als iets dat buiten de categorieën van nationalisme en imperialisme valt. Maar dat is onjuist. De Holocaust was het gevolg van het nazi-imperialisme.

In de nazi-ideologie vormden de Joden niet zomaar een ander volk, maar een “tegenras” (Gegenrasse) dat volgens Hitler een wereldwijde samenzwering zou smeden om het Duitse ras te vernietigen. De “oplossing” voor deze vermeende bedreiging was niet assimilatie of verdrijving, maar fysieke uitroeiing. De Duitse vernietigingskampen – Auschwitz, Treblinka, Sobibor – waren de uiteindelijke uitdrukking van een imperialisme dat niet langer streefde naar exploitatie van andere volken, maar naar hun totale vernietiging.

Ook hier geldt: geen enkele nationalistische beweging streeft naar de uitroeiing van andere volken. Nationalisme erkent het recht van elk volk op bestaan. Wat de nazi’s deden was geen nationalisme, maar een imperialisme van vernietiging – een vorm van imperialisme die zijn eigen koloniale voorgangers (Belgisch-Congo, Duits-Zuidwest-Afrika) in wreedheid overtrof, maar principieel niet anders was.

Conclusie

Nazi-Duitsland was geen nationalistische staat. Het was een imperialistische staat die zich voordeed als nationalistisch om steun te verwerven bij de Duitse bevolking en zijn ware doel te verhullen: de verovering van Oost-Europa, de onderwerping van Slavische volken, en de uitroeiing van de Joden.

De elementen die het nazisme kenmerkten – Lebensraum, Generalplan Ost, de Holocaust, de rassenleer – zijn geen uitingen van nationalisme. Het zijn uitingen van imperialisme.

Wie het nazisme blijft omschrijven als een vorm van “radicaal nationalisme” of “nationalisme dat ontaardde”, bevestigt onbedoeld de propaganda van de nazi’s zelf, die hun imperialistische project presenteerden als de verdediging van Duitse belangen.

De vraag die nu rest, is waarom deze misvatting zo hardnekkig is. Waarom wordt nazisme nog steeds zo vaak met nationalisme geassocieerd? En wie hebben er belang bij dat die associatie blijft bestaan? Die vragen worden in Deel 3 beantwoord.

De hardnekkige verwarring – waarom nationalisme nog steeds met nazisme wordt geassocieerd

Nu is vastgesteld dat nationalisme en imperialisme principieel verschillende ideologieën zijn, en dat nazisme geen vorm van nationalisme was maar een imperialistische ideologie die zich voordeed als nationalisme, rijst de vraag: waarom blijft de verwarring tussen nationalisme en nazisme zo hardnekkig bestaan? Waarom worden beide begrippen in het publieke debat, in schoolboeken en in een groot deel van de historische literatuur nog steeds door elkaar gebruikt?

Het antwoord is dat deze verwarring geen toeval is. Ze is het resultaat van bewuste processen – een “propaganda” – die na 1945 op gang kwamen en tot op de dag van vandaag doorwerken. In dit deel worden de belangrijkste bronnen van deze verwarring geanalyseerd.

De geallieerde denazificatie: een bewuste politieke strategie

De belangrijkste en meest directe bron van de gelijkstelling was de geallieerde bezettingspolitiek na 1945. De overwinnaars hadden een duidelijk doel: de volledige uitroeiing van het nazisme en het Duitse militarisme. Maar om dat te bereiken, moest niet alleen het naziregime worden vernietigd, maar ook de ideologische wortels ervan.

De geallieerden kozen voor een strategie van totale breuk met het Duitse verleden. In het Manual for the Control of German Information Services (1945) van de Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (SHAEF) stond expliciet dat het doel was “de vernietiging van de nazi- en militaristische invloed” en dat “elke uitzondering het langetermijndoel in gevaar brengt”. Deze aanpak had een belangrijk strategisch element: het onmogelijk maken van een nieuwe opkomst van Duits militarisme. Door een scherpe breuk te forceren met alles wat ook maar naar Duits nationalisme rook, creëerden de geallieerden een klimaat waarin elke vorm van Duits patriottisme verdacht werd.

De bezettingsmachten pasten een rigoureus beleid toe:

• Volledig verbod op alle Duitse informatievoorziening in de eerste fase van de bezetting;
• Zuivering van media, onderwijs en openbaar bestuur van alle personen die ook maar enige band met het naziregime hadden;
• Heropvoeding (reeducation) van de Duitse bevolking, waarbij democratische waarden werden gepresenteerd als het tegenovergestelde van Duits nationalisme.

Het effect was dat in Duitsland zelf nationalisme en nazisme naadloos in elkaar overgingen. Wie Duits patriottisme toonde, riskeerde geassocieerd te worden met het verleden. Deze associatie werd zo sterk dat ze tot op de dag van vandaag in Duitsland doorwerkt.

Maar: deze strategie was zelf geen anti-imperialisme. De geallieerden – met name de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk – waren zelf imperiale mogendheden. Zij hadden er geen belang bij om imperialisme te bestrijden; zij hadden er belang bij om Duits imperialisme te bestrijden, zodat zij hun eigen imperiale posities konden handhaven. De gelijkstelling van nationalisme met nazisme diende dus niet de bestrijding van imperialisme in het algemeen, maar de handhaving van de bestaande imperiale orde onder nieuwe, Amerikaanse leiding.

De processen van Neurenberg: propaganda als misdaad

Een tweede cruciale bron was de juridische gelijkstelling van propaganda met misdrijven tegen de menselijkheid tijdens de processen van Neurenberg (1945-1946). Voor het eerst in de geschiedenis werden propagandisten berecht voor hun rol in het aanzetten tot massamoord.

Julius Streicher, de uitgever van het antisemitische blad Der Stürmer, werd ter dood veroordeeld. Het tribunaal oordeelde dat zijn oproepen tot de “vernietiging van het Joodse ras” een directe aanzet tot massamoord waren. De aanklager Robert H. Jackson formuleerde het principe dat later baanbrekend zou worden: “Misdaad begint niet wanneer je mensen vermoordt. Het moment dat propaganda zich tegen een andere natie of tegen een menselijk wezen keert, begint het kwaad.”

Hoewel alleen Streicher werd veroordeeld voor propaganda (Hans Fritzsche, hoofd radio-omroep, werd vrijgesproken omdat hij niet direct had opgeroepen tot vernietiging), had de procedure een krachtig signaaleffect: woorden die aanzetten tot haat werden gelijkgesteld met daden van vernietiging.

Deze juridische gelijkstelling versterkte het beeld dat de kern van het nazisme lag in de manier waarop het het Duitse volk had opgehitst. En de taal die daarvoor werd gebruikt – nationalistische retoriek van nationale trots, eenheid en herstel – werd daarmee impliciet onderdeel van de misdaad. Ook hier gold: de processen van Neurenberg waren geen anti-imperialistische tribunalen. Zij berechtten de verslagen vijand, niet de imperialistische structuren van de overwinnaars.

De Koude Oorlog: nationalisme als vijand van de Westerse orde

De derde, en wellicht meest subtiele, bron van de verwarring was de politiek van de Koude Oorlog. Na 1945 ontstond in West-Europa een sterke beweging voor Europese samenwerking, die uiteindelijk leidde tot de EG en later de EU. Een belangrijk argument voor deze samenwerking was dat nationalisme tot oorlog had geleid. De logica was simpel: nationalisme = nazisme = oorlog; daarom moest Europa boven de natiestaten worden gebouwd.

Deze redenering had een belangrijke politieke functie. Ze maakte het mogelijk om:

• Duitsland in te bedden in een Europese structuur die hernieuwd Duits nationalisme onmogelijk zou maken;
• Eenheid te smeden tussen voormalige vijanden door een gemeenschappelijke vijand aan te wijzen: het “gevaarlijke nationalisme”;
• Links én rechts te neutraliseren door elke vorm van verzet tegen Europese integratie weg te zetten als “nationalistisch” en daarmee verdacht.

Tegelijkertijd speelde de Verenigde Staten een vergelijkbaar spel. In de Amerikaanse buitenlandpolitiek werd nationalisme in de Derde Wereld stelselmatig bestreden of gemanipuleerd. Nationalistische onafhankelijkheidsbewegingen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika werden – wanneer zij niet in het Amerikaanse kamp pasten – weggezet als “communistisch” of “extremistisch”. De VS, zelf een imperiale macht met een wereldwijd netwerk van bases en bondgenoten, had er alle belang bij om nationalisme te definiëren als een gevaarlijke ideologie – behalve wanneer het anticommunistisch was en de Amerikaanse belangen diende.

De marxistische erfenis: nationalisme als “vals bewustzijn”

Een vierde bron van de verwarring, die vaak over het hoofd wordt gezien, is de marxistische traditie. Karl Marx en Friedrich Engels beschouwden nationalisme als een ideologie van de bourgeoisie die de arbeidersklasse verdeelde en afleidde van de klassenstrijd. In de marxistische visie was de natie een “verbeelde gemeenschap” die de werkelijke tegenstelling tussen kapitaal en arbeid verhulde.

Deze traditie kreeg na 1945 een tweede leven in de West-Europese intellectuele cultuur. Marxisten van verschillende signatuur – van de Frankfurter Schule tot de nieuwe linkse bewegingen van de jaren zestig – benadrukten het gevaar van nationalisme, dat zij zagen als een vorm van “vals bewustzijn” die de weg kon banen voor fascisme en imperialisme.

De ironie is dat deze marxistische kritiek op nationalisme, hoewel inhoudelijk anders dan de liberale kritiek, in de praktijk dezelfde uitwerking had: zij maakte nationalisme verdacht en droeg bij aan de associatie met nazisme. Ook hier gold dat deze kritiek vaak gepaard ging met een blindheid voor het imperialisme van de eigen kant. West-Europese marxisten bekritiseerden het Amerikaanse imperialisme wel, maar hadden weinig oog voor het imperialisme van de Sovjet-Unie of voor de koloniale erfenis van hun eigen landen.

De rol van onderwijs en media

Al deze factoren werkten samen via het onderwijs en de media. In West-Europa en Noord-Amerika werd na 1945 een onderwijscurriculum ontwikkeld waarin nationalisme stelselmatig werd geassocieerd met de wereldoorlogen en het nazisme. Schoolboeken presenteerden de geschiedenis van de negentiende en twintigste eeuw als een verhaal waarin nationalisme leidde tot imperialisme, imperialisme leidde tot oorlog, en oorlog leidde tot fascisme.

Deze vertelling had verschillende functies:

• Zij legitimeerde de nieuwe, Amerikaanse imperiale orde door het oude, Europese imperialisme te veroordelen;
• Zij legitimeerde de Europese integratie door nationale soevereiniteit te presenteren als de oorzaak van oorlog;
• Zij ontmoedigde elke vorm van nationalistisch verzet tegen deze ontwikkelingen.

De media versterkten dit beeld. In films, documentaires en journalistieke commentaren werd nazisme consequent gepresenteerd als de ultieme uitdrukking van nationalisme. De boodschap was helder: wie nationalistisch is, loopt het risico nazistisch te worden; wie nationale troon toont, staat aan de glijdende schaal naar fascisme.

Conclusie

De hardnekkige verwarring tussen nationalisme en nazisme is geen historisch toeval, maar het resultaat van een samenloop van factoren: de geallieerde denazificatie, de processen van Neurenberg, de Koude Oorlog-politiek, de marxistische intellectuele traditie, en de rol van onderwijs en media. Elk van deze factoren had zijn eigen motieven en zijn eigen dynamiek, maar zij werkten samen in de richting van één conclusie: nationalisme is gevaarlijk, nationalisme leidt tot nazisme.

Wat opvalt, is dat geen van deze factoren anti-imperialistisch was. Integendeel: de geallieerden waren zelf imperiale mogendheden; de Koude Oorlog-politiek diende de belangen van een Amerikaanse imperiale orde; de Europese integratie was een project van West-Europese staten die hun imperiale posities in de wereld wilden handhaven; en de marxistische kritiek op nationalisme ging vaak gepaard met een blindheid voor het imperialisme van de eigen kant.

De gelijkstelling van nationalisme met nazisme was dus geen bestrijding van imperialisme. Zij was een instrument van bestaande imperiale machten – en van nieuwe supranationale projecten – om hun eigen macht te beschermen en elke vorm van verzet daartegen te delegitimeren. Wie vandaag de dag nationalisme verdacht maakt door het aan nazisme te associëren, herhaalt onbedoeld de propaganda van de imperiale machten van de twintigste eeuw.

Wie hadden er baat bij? – Twee kampen die nationalisme verdacht maakten

De analyse in Deel 3 heeft laten zien dat de gelijkstelling van nationalisme met nazisme niet het resultaat was van neutrale geschiedschrijving, maar van bewuste processen met eigen belangen en motieven. In dit deel worden die belangen nader geanalyseerd. Wie hadden er baat bij dat nationalisme verdacht werd gemaakt? En waarom?

Deze vraag leidt naar twee kampen die in eerdere delen al kort zijn aangestipt: de Verenigde Staten en het Westen als handhavers van een imperiale wereldorde, en de Europese integratie als een project dat nationale soevereiniteit wilde inperken. Beide kampen hadden er belang bij dat nationalisme werd geassocieerd met nazisme – maar om heel verschillende redenen.

Het eerste kamp: de Verenigde Staten en het Westen – handhavers van de imperiale orde

De Verenigde Staten traden na 1945 aan als de leidende macht van de Westerse wereld. Met een netwerk van militaire bases in meer dan tachtig landen, een dominante positie in internationale instellingen als de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds, en een economische invloedssfeer die zich uitstrekte over West-Europa, Latijns-Amerika en grote delen van Azië, was de VS een imperiale macht – niet in de klassieke koloniale zin, maar in de vorm van een moderne, neo-imperiale hegemonie.

Deze imperiale positie bracht een strategisch belang met zich mee: het voorkomen van elke vorm van verzet tegen de Amerikaanse wereldorde. Nationalistische bewegingen – of ze nu opkwamen in de koloniën van West-Europese bondgenoten, in Latijns-Amerika, of later in het Midden-Oosten – werden stelselmatig tegengewerkt, onderdrukt of gemanipuleerd.

Nationalisme als bedreiging voor de Amerikaanse hegemonie

Voor de Amerikaanse buitenlandpolitiek vormde nationalisme een fundamentele bedreiging. Nationalistische regeringen die de eigen belangen boven die van Amerikaanse bedrijven of geopolitieke strategie stelden, werden gezien als onbetrouwbaar. Nationalistische onafhankelijkheidsbewegingen die niet in het anticommunistische kamp pasten, werden weggezet als “extremistisch” of “door Moskou gestuurd”.

Deze vijandigheid tegenover nationalisme nam verschillende vormen aan:

• In Latijns-Amerika: De VS steunde coups tegen nationalistische leiders zoals Jacobo Árbenz in Guatemala (1954), Salvador Allende in Chili (1973), en Manuel Noriega in Panama (1989). Deze leiders werden in de Amerikaanse media consequent weggezet als “communistisch” of “fascistisch” – zelden als wat ze waren: nationalisten die de soevereiniteit van hun land wilden herstellen.
• In Azië: De Vietnamoorlog (1955-1975) was in de kern een conflict tussen Amerikaans imperialisme en Vietnamese nationalisme. Ho Chi Minh, de leider van de Vietnamese onafhankelijkheidsbeweging, was in de eerste plaats nationalist; zijn communisme was secundair. De VS koos ervoor om hem te bestrijden – en daarmee het Vietnamese nationalisme – omdat een onafhankelijk, verenigd Vietnam niet paste in de Amerikaanse strategie in de regio.
• In het Midden-Oosten: De VS bestreed nationalistische bewegingen zoals die van Gamal Abdel Nasser in Egypte, die de Suezkanaal nationaliseerde en een pan-Arabische, anti-imperialistische koers voer. Ook hier was de retoriek er een van “communistische dreiging” en “extremisme”, maar de werkelijke inzet was de controle over grondstoffen en strategische posities.

De ideologische dekmantel: nationalisme = nazisme

Om deze vijandigheid tegenover nationalisme te legitimeren, ontwikkelde de Amerikaanse buitenlandpolitiek een ideologisch discours waarin nationalisme werd geassocieerd met nazisme. De logica was eenvoudig: nazisme was een vorm van radicaal nationalisme; nationalisme leidt tot fascisme; wie nationalistisch is, is daarom verdacht.

Dit discours had verschillende functies:

• Het delegitimeerde verzet: Door nationalistische bewegingen weg te zetten als “fascistisch” of “nazi-achtig”, konden ze worden bestreden zonder dat dit leek op de bestrijding van legitieme verlangens naar zelfbeschikking.
• Het verdeelde anti-imperialistische krachten: Door nationalisme te associëren met extreemrechts, werd het onmogelijk gemaakt om een brede coalitie te smeden tegen Amerikaanse overheersing. Wie nationalistisch was, kon niet tegelijkertijd progressief zijn; wie anti-imperialistisch was, moest zijn nationalisme verloochenen.
• Het beschermde de eigen imperiale positie: Zolang nationalisme werd gedefinieerd als een gevaarlijke ideologie, kon de Amerikaanse imperiale orde worden gepresenteerd als de beschermer van vrede en stabiliteit – de “vrije wereld” tegen de “extremisten”.

De ironie is dat de Verenigde Staten zelf een nationalistische revolutie hadden doorgemaakt – de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog was een klassieke nationalistische onafhankelijkheidsstrijd tegen een imperiale macht. Maar zodra de VS zelf de imperiale macht was geworden, werd nationalisme voor anderen opeens gevaarlijk.

Het tweede kamp: de Europese integratie – een project dat nationale soevereiniteit wilde inperken

De tweede bron van de verwarring was de Europese integratie. Na 1945 ontstond in West-Europa een beweging voor samenwerking die uiteindelijk leidde tot de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (1951), de Europese Economische Gemeenschap (1957) en later de Europese Unie. Deze integratie had vele motieven – economische samenwerking, wederopbouw, verzoening tussen Frankrijk en Duitsland – maar één motief was politiek dominant: het inperken van nationale soevereiniteit om oorlog onmogelijk te maken.

De stichtingsmythe: nationalisme veroorzaakt oorlog

De Europese integratie werd gepresenteerd met een eenvoudige, krachtige boodschap: nationalisme had twee wereldoorlogen veroorzaakt; daarom moesten we verder bouwen dan de natiestaat. De Franse politicus Robert Schuman, een van de grondleggers van de Europese samenwerking, formuleerde het in 1950 als volgt: “Europa zal niet in één keer worden gebouwd, noch in een enkele constructie; het zal worden gebouwd door concrete prestaties die eerst een feitelijke solidariteit scheppen. De samenvoeging van de basisindustrieën zal onmiddellijk de basis leggen voor een economische eenheid en zal de oude tegenstelling tussen Frankrijk en Duitsland doen verdwijnen.”

Deze boodschap had een belangrijke politieke functie: zij legitimeerde de overdracht van bevoegdheden van nationale staten naar supranationale instellingen. Wie zich verzette tegen deze overdracht – wie vasthield aan nationale soevereiniteit, aan zelfbeschikking, aan democratische controle op het eigen grondgebied – kon worden weggezet als “nationalistisch” en daarmee als gevaarlijk, als een potentiële oorlogsstoker.

Nationalisme als obstakel voor Europese integratie

De Europese integratie was niet alleen een economisch project, maar ook een politiek project om nationale identiteiten te overstijgen. De oprichters van de EEG geloofden dat nationale soevereiniteit inherent instabiel was en dat vrede alleen kon worden gegarandeerd door nationale staten te laten opgaan in een groter geheel.

Dit betekende dat nationalisme – het streven naar behoud van nationale soevereiniteit – werd gedefinieerd als het tegenovergestelde van Europese vooruitgang. Wie zich verzette tegen verdere integratie, was niet alleen conservatief, maar ook gevaarlijk; wie pleitte voor behoud van nationale bevoegdheden, liep het risico te worden vergeleken met de nationalistische krachten die Europa in de wereldoorlogen hadden gestort.

Deze dynamiek werkte door in het onderwijs, de media en het politieke debat. Generaties Europeanen groeiden op met de boodschap dat nationalisme iets van het verleden was – iets dat had geleid tot oorlog, vernietiging en de Holocaust. Europese identiteit werd gepresenteerd als het beschaafde alternatief; nationale identiteit als iets dat moest worden overwonnen.

De ironie: Europese integratie en imperialisme

Wat opvalt, is dat de Europese integratie zelf een imperialistische dimensie had – althans in haar beginjaren. De zes oprichters van de EEG (België, Frankrijk, Italië, Luxemburg, Nederland, West-Duitsland) waren allen koloniale mogendheden of hadden recent koloniale ambities gekoesterd. Frankrijk vocht op dat moment nog een koloniale oorlog in Algerije; Nederland had pas in 1949 Indonesië verloren; België zou Congo pas in 1960 loslaten.

De Europese integratie was voor deze landen ook een manier om gezamenlijk hun imperiale posities te handhaven. De EEG bood een kader voor samenwerking dat de individuele koloniale machten sterker maakte tegenover de opkomende nationalistische onafhankelijkheidsbewegingen in Azië en Afrika. Het discours tegen nationalisme diende dus niet alleen interne doelen (het inperken van Duitse soevereiniteit), maar ook externe doelen (het bestrijden van anti-koloniaal nationalisme in de Derde Wereld).

De samenwerking tussen beide kampen

De twee kampen – de VS als imperiale wereldmacht en de Europese integratie als supranationaal project – werkten na 1945 nauw samen. De VS steunde de Europese integratie actief, zowel financieel (via de Marshallhulp) als politiek. Een verenigd, geïntegreerd West-Europa paste in de Amerikaanse strategie: het vormde een buffer tegen de Sovjet-Unie, het bood afzetmarkten voor Amerikaanse producten, en het maakte een hernieuwd Duits nationalisme onmogelijk.

Het discours dat nationalisme met nazisme gelijkstelde, diende de belangen van beide kampen tegelijk:

• Voor de VS bood het een ideologische rechtvaardiging voor de bestrijding van nationalistische bewegingen in de Derde Wereld.
• Voor de Europese integratie bood het een legitimatie voor de overdracht van nationale bevoegdheden naar Brussel.
• Voor beide bood het een manier om de eigen imperiale of supranationale ambities te presenteren als de beschaafde, vreedzame alternatieven voor het gevaarlijke nationalisme.

De gevolgen: een geïnternaliseerd discours

Het meest effectieve aan deze propaganda was dat zij niet van buitenaf werd opgelegd, maar van binnenuit werd overgenomen. Generaties Europeanen en Amerikanen groeiden op met de boodschap dat nationalisme gevaarlijk is, dat nationalisme leidt tot nazisme, dat nationale soevereiniteit iets is om achterdochtig tegenover te staan.

Dit discours werd zo vanzelfsprekend dat het nauwelijks nog als propaganda werd herkend. Wie vandaag de dag pleit voor nationale soevereiniteit, voor behoud van culturele identiteit, voor zelfbeschikking, wordt steevast geconfronteerd met de vraag: “Wil je dan ook terug naar de jaren dertig?” De associatie tussen nationalisme en nazisme is zo diep ingesleten dat zij elke serieuze discussie over de legitieme betekenis van nationalisme belemmert.

De ironie is dat deze associatie precies de belangen dient van de machten die er baat bij hebben dat nationalisme verdacht blijft: de imperiale wereldorde onder Amerikaanse leiding, en het supranationale project van Europese integratie. Wie vandaag de dag nationalisme verdacht maakt door het aan nazisme te associëren, herhaalt onbedoeld de propaganda van de twintigste-eeuwse imperiale machten.

 Conclusie

De gelijkstelling van nationalisme met nazisme was geen neutrale geschiedschrijving, maar een politiek instrument dat twee kampen diende:

1. De Verenigde Staten en het Westen – als handhavers van een imperiale wereldorde – hadden er belang bij om nationalistische verzetsbewegingen te delegitimeren en te bestrijden.
2. De Europese integratie – als een project dat nationale soevereiniteit wilde inperken – had er belang bij om vasthouden aan nationale autonomie weg te zetten als gevaarlijk en achterhaald.

Beide kampen werkten na 1945 samen om een discours te vestigen waarin nationalisme stelselmatig werd geassocieerd met nazisme, oorlog en vernietiging. Dit discours werd via onderwijs, media en politieke instituties zo succesvol verspreid dat het tot op de dag van vandaag vanzelfsprekend lijkt.

De consequentie is dat een principieel onderscheid tussen nationalisme en imperialisme vrijwel onmogelijk is geworden in het publieke debat. Wie pleit voor nationale zelfbeschikking, riskeert te worden weggezet als “nationalistisch” – en daarmee, in de stilzwijgende logica van dit discours, als nazistisch. Dit is geen toeval. Het is het succes van een propaganda die, ironisch genoeg, niet werd gevoerd door de bestrijders van imperialisme, maar door de imperiale machten zelf.

Conclusie – de politieke implicaties van het principiële onderscheid

In dit artikel is een principieel onderscheid gemaakt tussen nationalisme en imperialisme. Waar nationalisme de ideologie is van zelfbeschikking – het recht van een volk om zichzelf te besturen zonder overheersing van buitenaf – is imperialisme de ideologie van overheersing – het streven van een staat om zijn macht uit te breiden over andere volken ten koste van hun zelfbeschikking. De twee zijn niet alleen verschillend, maar in essentie tegengesteld: nationalisme is anti-imperialistisch; imperialisme is anti-nationalistisch.

Vervolgens is aangetoond dat Nazi-Duitsland, ondanks zijn nationalistische retoriek, geen nationalistische beweging was, maar een imperialistische staat. Het Lebensraum-concept, de Generalplan Ost, de Holocaust en de rassenleer zijn geen uitingen van nationalisme, maar van een radicaal imperialisme dat zich voordeed als nationalisme om steun te verwerven en zijn ware doel te verhullen.

Daarna is geanalyseerd waarom de verwarring tussen nationalisme en nazisme zo hardnekkig is. Deze verwarring blijkt niet het resultaat van neutrale geschiedschrijving, maar van bewuste processen na 1945: de geallieerde denazificatie, de processen van Neurenberg, de Koude Oorlog-politiek, de marxistische intellectuele traditie, en de rol van onderwijs en media. Geen van deze processen was anti-imperialistisch; integendeel, zij dienden de belangen van bestaande imperiale machten en supranationale projecten.

Tot slot is geanalyseerd wie er baat hadden bij deze verwarring. Twee kampen werden geïdentificeerd: de Verenigde Staten en het Westen als handhavers van een imperiale wereldorde, en de Europese integratie als een project dat nationale soevereiniteit wilde inperken. Beide kampen hadden er belang bij dat nationalisme verdacht werd gemaakt – de VS om nationalistische verzetsbewegingen in de Derde Wereld te bestrijden, de Europese integratie om vasthouden aan nationale autonomie weg te zetten als gevaarlijk en achterhaald.

De politieke implicaties van het onderscheid

Het herstellen van het principiële onderscheid tussen nationalisme en imperialisme is niet alleen een academische exercitie. Het heeft diepgaande politieke implicaties voor hoe we de wereld begrijpen en hoe we ons verhouden tot de machtsstructuren van vandaag.

Ten eerste: het onderscheid maakt het mogelijk om nationalistische bevrijdingsbewegingen te erkennen als legitieme, anti-imperialistische krachten. De Indiase onafhankelijkheidsstrijd, de Algerijnse revolutie, de Vietnamese oorlog tegen het Franse en Amerikaanse imperialisme – dit waren nationalistische bewegingen in de zuivere zin van het woord: volkeren die zich bevrijdden van buitenlandse overheersing. Door nationalisme te reduceren tot “nazisme” wordt deze geschiedenis onleesbaar en worden de slachtoffers van imperialisme beroofd van hun eigen historische erfenis.

Ten tweede: het onderscheid maakt het mogelijk om nazisme te begrijpen als wat het werkelijk was: een imperialistische ideologie, niet een nationalistische. Dit is niet alleen historisch accurater, maar ook politiek relevanter. Het dwingt ons om de vraag te stellen: welke vormen van imperialisme bestaan er vandaag de dag? En hoe verhouden die zich tot de imperialistische projecten van het verleden? Door nazisme te blijven omschrijven als “radicaal nationalisme” blijven we blind voor de continuïteit van imperialistische structuren – van de Amerikaanse militaire bases verspreid over de hele wereld, tot de economische overheersing via instellingen als het IMF en de Wereldbank, tot de culturele hegemonie die niet-westerse volkeren dwingt zich aan te passen aan westerse normen.

Ten derde: het onderscheid onthult de ideologische functie van de gelijkstelling tussen nationalisme en nazisme. Deze gelijkstelling is geen neutrale geschiedschrijving, maar een instrument van bestaande machten om verzet tegen hun overheersing te delegitimeren. Wie vandaag de dag pleit voor nationale soevereiniteit – of het nu gaat om het behoud van eigen grondstoffen, de bescherming van eigen industrie, of de verdediging van culturele identiteit – riskeert te worden weggezet als “nationalistisch” en daarmee, in de stilzwijgende logica van dit discours, als nazistisch. Dit is geen toeval. Het is de erfenis van een propaganda die, ironisch genoeg, niet werd gevoerd door de bestrijders van imperialisme, maar door de imperiale machten zelf.

Nationalisme herwaarderen

De conclusie van dit artikel is niet dat nationalisme per definitie goed of onschuldig is. Ook nationalistische bewegingen kunnen exclusivistisch zijn, kunnen minderheden onderdrukken, kunnen zich keren tegen andere volken. Maar dat maakt hen niet imperialistisch; het maakt hen tot nationalistische bewegingen die hun eigen idealen verraden. Want het kernprincipe van nationalisme – het recht op zelfbeschikking – is een universeel principe. Wie het voor zichzelf opeist maar aan anderen ontzegt, is geen nationalist, maar een hypocriet.

De uitdaging van onze tijd is niet om nationalisme te verwerpen, maar om het te herwaarderen als een legitieme ideologie van verzet tegen overheersing. In een wereld die nog steeds wordt gedomineerd door imperiale structuren – militaire, economische, culturele – is nationalisme een van de weinige krachten die in staat zijn om weerstand te bieden. Dat geldt voor de Palestijnen die zich verzetten tegen Israëlische bezetting, voor de Koerden die strijden voor eigen staat, voor de landen van het Globale Zuiden die zich proberen te ontworstelen aan de schuldenlast en de economische dwang van het Westen.

Dat betekent niet dat alle nationale aspiraties automatisch gerechtvaardigd zijn. Maar het betekent wel dat we de term “nationalisme” niet langer mogen gebruiken als een scheldwoord, als een manier om legitieme verlangens naar zelfbeschikking te delegitimeren. Wie dat doet, staat niet aan de kant van de bestrijders van imperialisme, maar aan de kant van de imperiale machten die er alle belang bij hebben dat volkeren niet in opstand komen.

De blijvende relevantie van het onderscheid

De geschiedenis van de twintigste eeuw is in belangrijke mate de geschiedenis van de strijd tussen nationalisme en imperialisme. Het was nationalisme dat de koloniale rijken van Europa deed afbrokkelen; het was imperialisme dat zich in nieuwe vormen herstelde, eerst onder Amerikaanse leiding, later in de vorm van een Europees project dat nationale soevereiniteit inperkte. Het was nationalisme dat de basis legde voor de dekolonisatie van Azië en Afrika; het was imperialisme dat die dekolonisatie probeerde te beperken, te manipuleren of terug te draaien.

De verwarring tussen nationalisme en imperialisme – de gelijkstelling van nationalisme met nazisme – was geen neutrale geschiedschrijving, maar een politieke interventie die deze strijd besliste in het voordeel van de imperiale machten. Door nationalisme verdacht te maken, maakten zij het onmogelijk om verzet tegen hun overheersing te formuleren in de taal van zelfbeschikking. Zij dwongen hun tegenstanders om andere talen te spreken – klassenstrijd, mensenrechten, global governance – talen die de imperiale structuren niet fundamenteel bedreigden, omdat zij de natiestaat als kader van verzet uitsloten.

Het herstellen van het principiële onderscheid tussen nationalisme en imperialisme is daarom een politieke noodzaak. Het is de voorwaarde voor een hernieuwde anti-imperialistische politiek die zich niet laat verlammen door de angst voor het eigen nationale verlangen. Het is de voorwaarde voor het erkennen dat volkeren het recht hebben zichzelf te besturen, zonder dat dit recht wordt weggezet als gevaarlijk of achterhaald. Het is de voorwaarde voor het doorbreken van een propaganda die, decennialang, heeft gediend om de imperiale orde te beschermen tegen de enige kracht die haar werkelijk kan bedreigen: het nationalisme van degenen die zich willen bevrijden.

Slotwoord

Dit artikel begon met de vraag naar de verhouding tussen nationalisme en imperialisme. Het antwoord is helder: nationalisme is nooit imperialistisch. Imperialisme is de ideologie van overheersing; nationalisme is de ideologie van bevrijding. De verwarring tussen beide is geen toeval, maar het product van een bewuste propaganda die na 1945 door de imperiale machten zelf werd verspreid.

Deze propaganda is zo succesvol geweest dat zij vandaag de dag nog steeds het publieke debat domineert. Wie pleit voor nationale soevereiniteit, wordt weggezet als “populistisch” of “extreemrechts”. Wie de Europese integratie bekritiseert, riskeert de vergelijking met de jaren dertig. Wie de eigen cultuur, taal of geschiedenis verdedigt, hoort de beschuldiging van “nationalisme” – en daarmee, in de stilzwijgende logica van dit discours, van nazisme.

Het is tijd om deze propaganda te doorzien. Het is tijd om het principiële onderscheid tussen nationalisme en imperialisme te herstellen. Niet omdat nationalisme onschuldig is, maar omdat de strijd tegen imperialisme niet kan worden gewonnen zonder de kracht van nationale zelfbeschikking. In een wereld die nog steeds wordt gedomineerd door imperiale structuren, is nationalisme niet de vijand. Het is, zoals het altijd is geweest, de taal van degenen die zich willen bevrijden.