We bevinden ons in een nieuw tijdperk. De instituties die na de Tweede Wereldoorlog zijn opgericht om conflicten te beslechten, blijken niet langer bestand tegen de belangen van de grootmachten. Ray Dalio, bekend om zijn langetermijnvisie op economische en geopolitieke cycli, noemt dit fase zes: de fase waarin de regels worden afgeschaft en alleen macht nog telt. Van kapitaalblokkades tot technologische wapenwedlopen — in dit artikel ontleed ik de vijf escalerende conflicten die deze fase kenmerken, en waarom goud en andere harde activa nu belangrijker zijn dan ooit.
Handelsoorlog: de eerste schoten
De minst intense, maar meest zichtbare vorm van conflict. Landen gebruiken tarieven, importquota en subsidies om elkaar economisch pijn te doen. Het doel is de eigen industrie te beschermen en de ander te verzwakken zonder direct militair geweld.
Historisch voorbeeld:
De Smoot-Hawley Tariff Act van 1930 is het klassieke voorbeeld. De Verenigde Staten verhoogden de importtarieven op duizenden producten om de eigen economie te beschermen tijdens de Grote Depressie. Het resultaat was desastreus: andere landen reageerden met vergeldingsmaatregelen, de wereldhandel stortte met meer dan 60 procent in, en de economische spanningen droegen bij aan het geopolitieke isolement dat de weg naar de Tweede Wereldoorlog effende.
Technologieoorlog: de slag om de toekomst
Wanneer handelsmaatregelen onvoldoende blijken, verschuift het conflict naar de technologie. Landen proberen elkaar de toegang tot cruciale technologieën te ontzeggen — denk aan halfgeleiders, AI, quantumcomputing of telecominfrastructuur. Dit is niet alleen een economische strijd, maar een strijd om strategische overmacht.
Historisch voorbeeld:
Tijdens de Koude Oorlog voerden de Verenigde Staten en haar bondgenoten een strikt embargo op hoogwaardige technologie naar het Warschaupact. De Coordinating Committee for Multilateral Export Controls (COCOM) was een informeel instituut dat voorkwam dat westerse technologie in handen van de Sovjet-Unie viel. Dit was een vroege vorm van wat nu tech-decoupling wordt genoemd: het opzettelijk ontkoppelen van technologische ecosystemen om een geopolitieke concurrent niet te versterken.
Kapitaaloorlog: wapens zonder kruit
In deze fase worden financiële systemen een wapen. Landen vriezen tegoeden in, sluiten buitenlandse partijen uit van hun kapitaalmarkten, of dreigen met het in beslag nemen van reserves. Het doel is de tegenpartij financieel te verstikken en haar geloofwaardigheid internationaal te ondermijnen.
Historisch voorbeeld:
In 2014, na de annexatie van de Krim, legden de Verenigde Staten en de Europese Unie gerichte sancties op tegen Russische functionarissen en bedrijven. Maar het echte keerpunt kwam in 2022, toen westerse landen besloten een groot deel van de Russische centralebankreserves — honderden miljarden dollars — te bevriezen. Dit was een historische breuk met het idee dat centralebanktegoeden onaantastbaar zijn. Voor veel landen was dit signaal dat ‘veilige havens’ niet langer veilig zijn als de geopolitieke wind draait.
Geopolitieke oorlog: de strijd om bondgenoten
Dit is de fase waarin invloedssferen en allianties centraal staan. Grootmachten proberen andere landen in hun kamp te dwingen of juist te neutraliseren. Het instrumentarium omvat diplomatieke druk, militaire steunpakketten, infrastructurele beloften, maar ook desinformatie en hybride operaties.
Historisch voorbeeld:
De Cubaanse Rakettencrisis van 1962 is het schoolvoorbeeld van geopolitieke oorlog. De Sovjet-Unie plaatste kernraketten op Cuba, negentig mijl van de Amerikaanse kust, als reactie op Amerikaanse raketten in Turkije. De Verenigde Staten reageerden met een maritieme blokkade en brachten de wereld tot de rand van een nucleaire catastrofe. Het conflict draaide uiteindelijk niet om Cuba zelf, maar om de perceptie van macht: wie kon bondgenoten beschermen en wie moest toegeven.
Militair conflict: het ultieme escalatieniveau
Wanneer alle andere vormen van strijd zijn uitgeput of hebben gefaald, dreigt de overgang naar fysiek geweld. Dalio benadrukt dat dit stadium niet onvermijdelijk is, maar dat de dreiging ervan in fase zes altijd aanwezig is. Het kan gaan om een beperkt conflict, een proxy-oorlog, of in het uiterste geval een directe confrontatie tussen grootmachten.
Historisch voorbeeld:
De Koreaanse Oorlog (1950-1953) illustreert hoe een regionaal conflict ontaardt in een directe confrontatie tussen grootmachten. Wat begon als een burgeroorlog op het Koreaanse schiereiland, veranderde binnen enkele maanden in een oorlog waarin Chinese vrijwilligers tegenover Amerikaanse en VN-troepen stonden. Een directe nucleaire confrontatie werd vermeden, maar de oorlog liet zien hoe snel een conflict uit de hand kan lopen wanneer grootmachten elkaar via proxies bevechten — een patroon dat in fase zes op meerdere plekken tegelijk kan optreden.
De vicieuze cirkel
Wat deze vijf vormen van conflict verbindt, is dat ze zelden afzonderlijk voorkomen. Een handelsoorlog leidt tot technologische restricties, die weer leiden tot kapitaalsancties, waarna de strijd om bondgenoten oplaaidt en uiteindelijk de dreiging van militair geweld op de loer ligt. In fase zes zijn deze mechanismen niet langer uitzonderingen, maar het nieuwe normaal.
De tijdsdimensie: hoe lang duurt escalatie?
Dalio’s cyclus laat zien dat de overgang van de ene conflictvorm naar de andere niet willekeurig is, maar een patroon volgt dat zich in de geschiedenis herhaalt. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de vijf escalatieniveaus, met voorbeelden uit de periode die leidde tot de Tweede Wereldoorlog (de laatste complete cyclus) en een indicatie van hoe lang elke fase toen duurde.
| Escalatieniveau | Omschrijving | Historische periode (1930-1945) | Duur |
|---|---|---|---|
| 1. Handelsoorlog | Tarieven, quota en economische blokkades om de eigen industrie te beschermen en de ander te verzwakken. | Smoot-Hawley Tariff Act (1930) leidde tot wereldwijde vergeldingsmaatregelen. De wereldhandel stortte met meer dan 60 procent in. | ± 4 jaar (1930-1934) |
| 2. Technologieoorlog | Beperking van toegang tot strategische technologieën, kennis en productiemiddelen. | COCOM-achtige restricties bestonden nog niet formeel, maar de VS en Groot-Brittannië hanteerden strikte exportcontroles op vliegtuigmotoren, radar en nucleaire technologie naar Duitsland en Japan. | ± 3 jaar (1935-1938) |
| 3. Kapitaaloorlog | Bevriezen van tegoeden, uitsluiten van kapitaalmarkten, inbeslagname van reserves en financiële sancties. | In 1941 bevroren de VS alle Japanse tegoeden (€ 130 miljoen) en legden een olie-embargo op. Dit werd door Japan gezien als een existentiële bedreiging en was een directe aanleiding voor de aanval op Pearl Harbor. | ± 1 jaar (1940-1941) |
| 4. Geopolitieke oorlog | Strijd om bondgenootschappen, invloedssferen en neutralen via diplomatie, militaire steun en hybride operaties. | Duitsland en de Sovjet-Unie sloten in 1939 het Molotov-Ribbentroppact, een niet-aanvalsverdrag dat Oost-Europa verdeelde in invloedssferen. Daarna volgde een race om bondgenoten: Hongarije, Roemenië en Bulgarije kozen zij, terwijl Groot-Brittannië steeds meer steun kreeg van de VS. | ± 2 jaar (1938-1940) |
| 5. Militair conflict | Directe of indirecte inzet van fysiek geweld, variërend van proxy-oorlogen tot grootschalige confrontaties. | De Tweede Wereldoorlog brak officieel uit in 1939. De directe grootmachtconfrontatie in de Stille Oceaan begon in 1941. De oorlog duurde tot 1945. | ± 6 jaar (1939 |
Wat leert deze tabel?
Drie observaties springen eruit:
- Escalatie versnelt naarmate de fase vordert. De handelsoorlog van de jaren 1930 duurde relatief lang (vier jaar), maar daarna volgden de technologie- en kapitaaloorlogen elkaar in hoog tempo op. De overgang van fase 3 naar fase 5 verliep in minder dan twee jaar.
- Kapitaaloorlog is vaak de cruciale kantelpunt. In het historische voorbeeld was de bevriezing van Japanse tegoeden en het olie-embargo van 1941 de druppel die leidde tot militair conflict. Het was het moment waarop de tegenpartij geen uitweg meer zag.
- Fase zes kan jaren duren. De gehele escalatieladder van de jaren 1930 tot 1945 besloeg ongeveer vijftien jaar. Militair conflict zelf duurde zes jaar. Dit onderstreept dat fase zes geen kortstondige crisis is, maar een langdurige structuurverandering.
Relevantie voor vandaag
Wanneer we deze tijdlijn naast de huidige ontwikkelingen leggen, valt op dat we sinds ongeveer 2018 (het begin van de handelsoorlog tussen de VS en China) een vergelijkbaar pad bewandelen. De technologierestricties volgden kort daarna (Huawei, chipsancties), de kapitaaloorlog werd zichtbaar met de bevriezing van Russische tegoeden in 2022, en de geopolitieke strijd om bondgenoten is in volle hevigheid gaande.
De vraag die Dalio stelt is niet of deze cyclus zich voltrekt, maar hoe snel en waar het volgende escalatieniveau zich zal manifesteren.
De huidige cyclus: 2018 – heden
De onderstaande tabel plaatst de ontwikkelingen sinds 2018 in het raamwerk van de vijf escalerende conflicten. In tegenstelling tot de historische tabel is deze onvolledig — we weten nog niet hoe lang elke fase zal duren of welke escalatieniveaus nog volgen.
| Escalatieniveau | Omschrijving | Huidige periode (2018 – heden) | Status |
|---|---|---|---|
| 1. Handelsoorlog | Tarieven, quota en economische blokkades om de eigen industrie te beschermen en de ander te verzwakken. | 2018: VS legt tarieven op op Chinese goederen ter waarde van $ 50 miljard. China reageert met vergeldingsmaatregelen. De handelsoorlog escaleert tot 2020, waarna een fase van “ceasefire” volgt, maar de structurele tarieven blijven grotendeels gehandhaafd. | Actief, maar gedempt |
| 2. Technologieoorlog | Beperking van toegang tot strategische technologieën, kennis en productiemiddelen. | 2019: VS plaatst Huawei op de Entity List, waardoor Amerikaanse technologie niet meer aan het bedrijf mag worden geleverd. 2022: CHIPS Act wordt aangenomen met $ 52 miljard aan subsidies voor Amerikaanse productie en restricties op export naar China. 2023-2024: verdere restricties op AI-chips en halfgeleiderapparatuur. | Escalerend |
| 3. Kapitaaloorlog | Bevriezen van tegoeden, uitsluiten van kapitaalmarkten, inbeslagname van reserves en financiële sancties. | 2022: Westerse landen bevriezen $ 300 miljard aan Russische centralebankreserves. Rusland wordt grotendeels uitgesloten van SWIFT. China vermindert gestaag zijn bezit van Amerikaanse staatsobligaties en verhoogt goudreserves. | Actief, structureel |
| 4. Geopolitieke oorlog | Strijd om bondgenootschappen, invloedssferen en neutralen via diplomatie, militaire steun en hybride operaties. | 2022-heden: Oorlog in Oekraïne leidt tot hernieuwde NAVO-uitbreiding (Finland, Zweden). VS versterkt allianties in Azië (AUKUS, versterkte banden met Filipijnen, Japan, Zuid-Korea). China investeert in Belt and Road Initiative en versterkt banden met Rusland, Iran en landen in het Global South. | Intensiverend |
| 5. Militair conflict | Directe of indirecte inzet van fysiek geweld, variërend van proxy-oorlogen tot grootschalige confrontaties. | 2022: Grootschalige invasie van Oekraïne door Rusland — een proxy-conflict tussen Rusland en de NAVO. 2023-heden: Houthi-aanvallen in de Rode Zee, escalatie in het Midden-Oosten. Spanningen rond Taiwan blijven bestaan, maar zijn nog niet uitgemond in directe grootmachtconfrontatie. | Beperkt / proxyniveau |
Wat kunnen we hieruit afleiden?
Hoewel de tabel onvolledig is — we weten niet of, wanneer en in welke vorm een verdere escalatie zal plaatsvinden — zijn er enkele observaties mogelijk:
- Het tempo verschilt van de jaren 1930. De huidige cyclus verloopt in sommige opzichten langzamer (de handelsoorlog duurde al langer dan vier jaar zonder volledige ontkoppeling), maar in andere opzichten sneller (de kapitaaloorlog met de bevriezing van reserves was een stap die in de jaren 1930 pas laat in het proces viel).
- We bevinden ons momenteel in fase 4 (geopolitieke oorlog). De strijd om bondgenootschappen is in volle hevigheid gaande, met Oekraïne en Taiwan als centrale brandpunten.
- Militair conflict is al aanwezig, maar beperkt. In tegenstelling tot de jaren 1930, waar een wereldwijde grootmachtconfrontatie pas aan het einde van de escalatieladder kwam, zien we nu al meerdere regionale conflicten tegelijkertijd. De vraag is of deze beperkt blijven of dat ze samensmelten tot een bredere confrontatie.
- De cyclus is nog niet voltooid. Dalio benadrukt dat fase zes pas echt volledig is wanneer een nieuwe wereldorde zich aftekent. Dat moment zijn we nog niet gepasseerd. De komende jaren zullen uitwijzen of de escalatie doorzet, een nieuw evenwicht vindt, of onverwachte wendingen neemt.
Een open einde
Deze tabel is bewust onafgemaakt. Dat is niet alleen eerlijk, maar ook functioneel: het benadrukt dat we ons midden in fase zes bevinden, zonder te weten hoe lang deze zal duren of hoe deze zal eindigen.
